Toplum ve Bilim Sayı 135 Dijital Emek, Dijital Kültür Özel Sayısı yayınlandı

135 TOPBIL.indd

Bu sayıda
Ergin Bulut ve Ayhan Ayteş
İcatlara ve teknolojik yeniliklere dair algı ve temsillerle ilgili olarak teknoloji tarihinde kısa bir gezinti yapacak olursak, temelde iki tür hikâyeyle karşılaşırız. Gündelik sohbetlerde giderek daha fazla karşılaştığımız ve siyasetçilerin de sıklıkla başvurduğu
kötümser versiyonda, yeni teknolojiler insanlığı esir almıştır. İnsanlar birbirinden ya da toplumsal sorunlardan çok akıllı telefonlarıyla, Instagram’a yükledikleri yemek fotoğrafları ve “selfie”leriyle ilgilidir. “Gerçek” ilişkilerin yerini “sanal” olanları almış, yabancılaşma toplumun tamamına yayılmıştır. Örneğin bu kötümser anlatıya göre, video oyunları saldırganlığı ve bireyin yalnızlığını yeniden üretmekten başka bir şeye yaramaz. Teknolojiyle imtihanımıza iyimser yönde cevap veren yaklaşımlar ise, insanlığın kullanımına sunulan icatların ve teknolojik yeniliklerin hayatı kolaylaştıracağı noktasında birleşir. Örneğin tarihsel belgelere bakıldığında, telgrafın savaşları bitirip dünyaya barış getireceği, telefonun iş dünyasını kurtarıp kadınları özgürleştireceği
gibi iddialarla karşılaşırız (Mosco, 2004).
Elektrik, telgraf, telefon, radyo ve televizyona dair böylesi güzellemelerden internet ve dijital teknolojiler de nasibini aldı. Zira internetin de yaratıcılığı tetikleyip insanlığın başının belası olan çalışmayı hafifleteceği, hatta ortadan kaldıracağı şeklinde mitik anlatılara rastlamak mümkün. Yeni teknolojilerin çalışmayı dönüştüreceği, endüstriyel emekle anılan sömürüyü ve sınıf çatışmasını ortadan kaldıracağı,sonsuz ve sorunsuz bir ekonomik büyüme getireceği söylemi, Wired dergisinin
başını çektiği popüler yazının etkisiyle toplumsal imgelemde, Daniel Bell, Marc Uri Porat ve Alvin Toffler gibi yazarların çalışmalarıyla da akademide kendine geniş bir alan açtı. Bilgi ve bilişim ekonomisi söylemleri son olarak “yaratıcı ekonomi” ve “dijital ekonomi” gibi kavramlarla karşımıza çıktı (Florida, 2005). Ancak, dijitale ve onun toplumsal olanı özgürleştirme potansiyeline dair bu egemen anlatılara karşı eleştirel yaklaşımlar artık daha görünür. Bu bakımdan, dijitalemek konusunda ilk kolektif entelektüel hareketin, Kanada’nın Ontario eyaletinde
2009 yılında düzenlenen “Digital Labour: Workers, Authors, Citizens” adlı konferans olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu organizasyonu, alanın önemli isimlerinden Trebor Scholz ve ekibinin New School’da 2010’dan beri aralıklarla düzenlediği “Digital Labor” başlıklı konferanslar izledi. Söz konusu konferansların içeriğine bakıldığında, dijital teknolojilerin artık birkaç “bilgisayar delisinin” tuhaf ilgi alanı olmanın ötesine geçtiği açıkça görülebiliyor. Konferanslarda ele alınan konular ve kavramlar oldukça çeşitli: çağrı merkezlerinde direniş, dijital TV ekonomisinde
görünmez emek biçimleri, istihdam yasaları ve yaratıcı emek ilişkisi, dijital teknolojiler ve gazetecilik, otonomist Marksizm, dijital teknolojiler ve müzik üretimi, dijital platformlar ve güvencesizlik, Internet 2.0 ve öznellik, video oyun endüstrisi ve oyun ile çalışmanın iç içe geçmesi, trol kültürü, dijital teknolojiler ve müşterekler ilişkisi, feminizm ve dijital emek, dron teknolojileri ve emperyalizm, iletişimsel kapitalizm, yakınsama kültürü ve dijital emek, internet ve paylaşım ekonomisi.
Adını andığımız konferanslar ve katılımcıları, canlı bir tartışmanın kapsamlı sayılabilecek bir külliyatını da ürettiler. Bu alandaki çalışmaların tamamını burada ele alamasak da, köşe taşı sayılabilecek bazı çalışmalara işaret etmemiz gerekiyor.
Önceklikle Trebor Scholz’un Digital Labor: The Internet as Playground and
Factory adlı derlemesini anmamak olmaz. Tiziana Terranova’nın derlemedeki “Free Labor” başlıklı katkısının özellikle altını çizmek gerekir zira Terranova, internette gönüllülük temelli çalışma ile sömürü ilişkisini ilk kuran isimlerden. Yine bu derlemede Ayhan Ayteş’in Amazon Mechanical Turk adlı platformdan hareketle bilgisayarların yapamadığı işlerin (Human Intelligence Task) insanlara neredeyse
bedavaya yaptırılmasına dair tarihsel ve teorik eleştirisi, Jodi Dean’in iletişimsel kapitalizm kavramından hareketle bloglara dair çalışması, Mark Andrejevic’in Internet 2.0’a referansla yabancılaşmayı yeniden gündeme alması önemli katkılar. Lisa Nakamura’nın dünyaca ünlü World of Warcraft oyununda, gelişmiş kapitalist ülkelerdeki tüketici oyuncuların yapmak istemedikleri işleri (gold farming) Çin’deki
işçi oyunculara para karşılığı yaptırıp bir de üstüne ırkçılık yaptıklarını anlattığı makalesinin yanı sıra, son dönemde eserleri Türkçeye de kazandırılan Christian Fuchs’un internette sınıf ve sömürüye dair Marksist analizine de özellikle dikkat etmekte fayda var.
Scholz’un bu derlemesine ek olarak, ephemera dergisinin Kanada’da gerçekleşen konferans bildirilerini yayınladığı Kasım 2010 özel sayısında alana önemli katkılar yapıldığını görüyoruz (Burston, Dyer-Witheford, Hearn, 2010). Dijital emeğe dair hemen her çalışmanın bir şekilde ilişkilenmek durumunda kaldığı “gayrı maddi emek”, “duygulanımsal emek” ve “güvencesizlik” gibi kavramları dolaşıma sokan
otonomist Marksist ve sosyalist feminist kuramcıların bu literatüre katkıları da çok önemli (Berardi, 2009; Lazzarato, 1996, Federici 2012, Hochschild, 2003). Ekonomi politik perspektifli çalışmalar için Dan Schiller’ın Digital Capitalism: Networ5 king the Global Market System adlı kitabına, Vincent Mosco’nun To the Cloud: Big Data in a Turbulent World başlıklı çalışmasına ve bu sayıda kendisiyle söyleşi yaptığımız
Nick Dyer-Witheford’un yeni çıkan Cyber-Proletariat adlı eserine, yine söyleşisiyle bu özel sayıya katkı veren Tiziana Terranova’nın Network Culture: Politics for the Information Age adlı kitabına bakılabilir.
Dijital emek, gerçekten de çok katmanlı bir alan. İletişim, antropoloji, sosyoloji, tasarım, bilim ve teknoloji çalışmaları gibi farklı disiplinlerden beslenerek hızla genişliyor. Büyük veri, finans ve algoritma (Crawford, 2014, Pasquale, 2015), dijital oyunlar (Dyer-Witheford ve de Peuter, 2009; Binark ve Bayraktutan, Bulut 2015, Galloway, 2004), arama motorları ve ırk (Noble, 2013), gözetim ve artı değer üretimi (Andrejevic, 2007; Baruh, 2007; Cohen, 2008) gibi konularda, içinde bulunduğumuz
tarihsel anı kavramak adına sadece on yıl içerisinde önemli çalışmalar yapıldı.
Türkiye’de de dijital emek ve kültüre yönelik ilginin istenilen seviyede olmasa da arttığını görebiliyoruz. Özellikle Gezi İsyanı sırasında dijital teknolojilerin eylemciler tarafından etkili bir şekilde kullanılması, eylemcilerin sınıfsal konumuna dair tartışmalar, güvencesizlik alanındaki örgütlenme çalışmaları ve Nota Bene yayınlarının hazırladığı “Janus’un Çehresi” başlıklı dizi, bu konuyu daha fazla görünür kılmaya başladı.
Biz de söz konusu çabalara bir katkı sunmayı amaçladık ve elinizdeki özel dosyayla karşınızdayız.
Sayıya teorik bir yazıyla giriş yapmayı tercih ettik. Utku Özmakas, dijital emeğe dair teorik tartışmalarda illa ki değinildiğini belirttiğimiz “gayrı maddi emek” meselesini, Michel Foucault’nun “biyopolitika” ve “insan sermayesi” kavramlarıyla beraber ele alıyor. Foucault’nun “biyopolitika” tartışmalarında başvurduğu rekabet kavramınını “gayrı maddi emek” ile beraber düşünmek gerektiğini söyleyen Özmakas’ın
katkısı, otonomist Marksistlerin deyimiyle “sosyal fabrika”ya dönüşmüş
Internet 2.0 gibi platformlarda oyun ve emek arasındaki çizgiyi belirsizleştiren üretim ve artı değer çıkarma süreçlerine dikkat çekmesi açısından önemli. Zafer Kıyan ise iletişim alanında kalarak dijital kapitalizmi ekonomik süreçler ve aktörler üzerinden incelediği kapsamlı yazısında, dijital emek tartışmalarında Marksist ekonomi politiğin sağladığı eleştirel perspektiflerin bugünü anlamak için
vazgeçilmez olduğunu anlatıyor. Kıyan detaylı bir analizle, metalar ve emek dijitalleşse de, kapitalizme özgü sömürü dinamiğinin devam ettiğini anlatıyor. Kıyan’ı, Ezgi Pehlivanlı-Kadayıfçı’nın dijitalleşen üretim süreçlerinden hareketle mühendislik emeğini ve toplumsal cinsiyeti tartışan yazısı izliyor. Pehlivanlı-Kadayıfçı, hem dijital teknolojilerin mühendislik emeğinin vasıflarına etkisini, hem de
bu etkinin erkek egemen bir cemaatte yarattığı farklı öznellikleri toplumsal cinsiyetle ve mühendisliğe dair toplumsal algılardaki dönüşümle beraber ele alıyor. Ebru Seçkin ve Ayşe Nur Ökten, sermayenin krizine çare olarak ortaya çıkan çağrı merkezleri hakkındaki çalışmalarıyla sayıya katkı verdi. Seçkin ve Ökten, çağrı merkezlerinin
yerel ekonomilere ve işgücüne doğrudan katkı sağlayacağı yönünde6
ki iddiaları Türkiye bağlamında sorguladıkları yazılarında, her ne kadar kısa vadede olumlu etkileri olabilse de, çağrı merkezlerinde, emeğin vasıfsızlaşması yönünde küresel bir eğilim olduğunu vurguluyor.
Gülbin Özdamar Akarçay ise Alevilerin sanal alemdeki örgütlenmesini Aleviweb. com üzerinden incelediği yazısında, Alevilerin “gerçek” hayattaki parçalı cemaat yapısının, “sanal” alemde de devam ettiğini bizlere gösteriyor. Özdamar Akarçay, Aleviliğin ne olduğuna dair yoğun tartışmaların yaşandığı geniş katılımlı bu forumun,
Türkiye siyasetindeki gerilimlerden etkilendiği gibi, siber saldırılar ve gözetimle de baş etmek durumunda kaldığını bir etnografiyle gözler önüne seriyor. Mutlu Binark, Şule Karataş, Tuğrul Çomu ve Eray Koca’nın ortak çalışması ise, Türkiye’nin gündemine son iki yıl içerisinde giren troller ve trol kültürü üzerine. Trollüğün tanımını, performanslarını ve dilsel pratiklerini, hem literatür hem de konunun uzmanlarıyla yaptıkları görüşmelerden hareketle inceleyen yazarlar, manipülasyon
ve eğlence amaçlı trollük arasındaki farklara dikkat çekiyor. Araştırmacılar,özellikle hakaret ve nefret suçu ile beslenen trollerle mücadele için yeni medya okuryazarlığının önemini vurguluyor.
Elinizdeki sayıda, dijital emek ve kültür meselesine teorik ve ampirik açıdan yönveren iki önemli araştırmacıyla yapılmış mülakatlar da var. Tiziana Terranova ve Nick Dyer-Witheford’la, dijital emek sömürüsünü, dijital oyunları, toplumsal hareketler ve dijital teknolojileri, ve eleştirel teorinin dijitalle ilişkisini konuştuk.
Sayının hazırlanmasında bizlere değerli görüşleriyle ve bir anlamda “bedava emekleriyle” yardımcı olan anonim hakemlere hem yazarlar adına hem de kendi adımıza teşekkür ederiz.
KAYNAKÇA
Andrejevic, M. (2007) “Surveillance in the Digital En closure”, The Communication Review, 10(4):295–317.
Andrejevic, M. (2013) “Estranged Free Labor” Scholz, T (der.) Digital Labor: The Internet as Playground and Factory içinde, Routledge, New York. 149-165.
Aytes, A. (2013) “Return of the Crowds: Mechanical Turk and Neoliberal States of Exception” Scholz,T (der.) Digital Labor: The Internet as Playground and Factory içinde, Routledge, New York.79-98.
Baruh, L. (2007) “Read at Your Own Risk: Shrinkage of Private Inquiry Rights in Interactive Media”,New Media and Society, 9(2): 187-211.
Berardi, B. (2009) The Soul at Work: From Alienation to Autonomy, Semiotext(e), Los Angeles.
Binark, M., & Bayraktutan, G. (2008) Dijital Oyun, Kalkedon, İstanbul.
Bulut, E. (2015) “Glamor Above, Precarity Below: Immaterial Labour in the Video Game Industry”,Critical Studies in Media Communication, 32 (3): 193-207.
Burston, J., Dyer-Witheford, N., & Hearn, A. der. (2010) Digital Labour: Workers, authors, citizens.ephemera, 10(3/4), 214–537.
Cohen, N. (2008) “The Valorization of Surveillance: Towards a Political Economy of Facebook”, Democratic Communique, 22(1): 5–22.7
Crawford, K. 2014 “The Anxieities of Big Data”, The New Inquiry. 46. http://thenewinquiry.com/essays/the-anxieties-of-big-data/
Dean, J. (2013) “Whatever Blogging” Scholz, T (der.) Digital Labor: The Internet as Playground and Factory içinde, Routledge, New York. 127-147.
Dyer-Witheford, N., & de Peuter, G. (2009) Games of Empire: Global Capitalism and Video Games,University of Minnesota Press, Minneapolis.
Dyer-Witheford, N. (2015) Cyber-Proletariat: Global Labour in the Digital Vortex, Pluto Press, Londra.
Federici, S. (2012) Revolution at Point Zero: Housework, Reproduction, and Feminist Struggle, PM Press/Common Notions/Autonomedia, ABD.
Florida, R. (2005) Cities and the Creative Class, Routledge, New York, London.
Galloway, A. (2006). Gaming: Essays on Algorithmic Culture, University of Minnesota Press, Minneapolis.
Hochschild, A. R. (1983) The Managed Heart: The Commercialisation of Human Feeling, University of California Press, Berkeley.
Lazzarato, M. (1996) “Immaterial Labor”. Virno, P. ve Hardt, M. (der) Radical Thought in Italy içinde University of Minnesota Press, Minneapolis, 133–51.
Mosco, V. (2004) The Digital Sublime: Myth, Power, and Cyberspace, MIT Press, Massachusetts.
Mosco, V. (2014) To the Cloud: Big Data in a Turbulent World, Paradigm Publishers, Boulder.
Nakamura, L. (2009) “Don’t Hate the Player, Hate the Game: The Racialization of Labor in World of Warcraft”, Critical Studies in Media Communication, 26(2): 128–144.
Noble, S. (2013) “Google Search: Hyper-Visibility as a Means of Rendering Black Women and Girls Invisible”, Invisible Culture: 19.
Pasquale, F. (2015) The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information,Harvard University Press, Cambridge.
Scholz, T. der. (2013) Digital Labor: The Internet as Playground and Factory, Routledge, New York.
Schiller, D. (1999) Digital Capitalism: Networking the Global Market System, MIT Press, Cambridge.
Terranova, T. (2004). Network Culture: Politics for the Information Age, Pluto Press, Londra
İçindekiler
3 – 8
8 – 27
İnsan sermayesinin kaynağı: Maddi olmayan emek
Utku Özmakas
27 – 57
“Dijital kapitalizm”in iletişim alanındaki izleri: Üretim, dolaşım, emek ve tüketim süreçleri
Zafer Kıyan
57 – 74
Dijitalleşen emek süreçlerinde mühendislik pratiğinin dönüşümü
Ezgi Pehlivanlı Kadayıfçı
74 – 92
Emek piyasasındaki bölünme: Türkiye’de çağrı merkezi sektörü
Ayşe Nur Ökten
Ebru Seçkin
92 – 124
AleviWeb: Siberuzayda “sanal ve gerçek bir toplum”
Gülbin Özdamar Akarçay
124 – 158
Türkiye’de Twitter’da trol kültürü
Eray Koca
Tuğrul Çomu
Şule Karataş
Mutlu Binark
158 – 165
Nick Dyer-Witheford ile söyleşi
Ergin Bulut
165 – 171
Tiziana Terranova ile söyleşi
Ayhan Ayteş
171

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: