Media Literacy in Pakistan

Temmuz 6, 2019

The M.S. Thesis: Media Literacy Policy in Pakistan, Hacettepe University Ankara, Turkey, 2019 By: Sana Zainab

Advisor: Prof. Dr. Mutlu Binark

This study aims to highlight the need of media literacy policy in Pakistan and analyse the feasibility of such a policy in Pakistan. It reconsiders existing literacy practices and media structure in Pakistan. Pakistani media and education system both are reviewed to know the strengths and weaknesses of the system and scope of media literacy policy within existing system.

When we talk about media literacy, it’s important to understand the following aspects; literacy, media, media literacy, critical media literacy and approaches to media literacy. If we look back, literacy has been limited to read and right since the man learnt to write. Many efforts to create consciousness through literacy among masses were turned down as Greek Philosopher Socrates and later, Freire struggled though effectively contributed. Literacy has been considered the only way to stop war, promote peace, equality and development though the goal is still far. Over the time, statistics of literate people are increased but couldn’t end wars, inequalities, injustice and poverty. That means there is something missing or this literacy is not enough. Whereas, the term media is referred to means of mass communication and includes lots of forms. For instance, Letters, newspapers, radio, television, personal computers, laptops, DVDs, CDs, internet, smart phones, tablets, paintings, news, movies, podcasts, documentaries, songs, emails, dramas, poetry, books, stories, web forums, messages, social networking portals, mobile applications, talk shows, video games, coupons, receipts, street art, photos, public speeches, pamphlets, brochures, emoji’s, traffic signs, protest signs, posters etc. In short, we expose to media almost every time and everywhere no matter if its conventional media or new media. As we know that traditional literacy is limited to read & write. In today’s media oriented this type of literacy can’t be enough as media has transformed the ways we expose to knowledge or information and the effect of different types of media varies. As far as media literacy is concerned, it has been understood differently across the world as; computer literacy, technical literacy, digital literacy, professional studies of media. But this understanding of media literacy is insufficient to integrate in today’s media mediated world. As boyd (2014) says, its dangerous to assume one as media literate only because that person is able to use and create media content. Here comes the concept of critical media literacy which is generally defined as the “Access, analyse, evaluate & create messages across a variety of contexts” (Livingstone, 2004). According to Hobbs (2015) media literacy is, “the ability to access, analyze, evaluate and create media in a variety of forms”. In order to use, understand and comprehend any information one needs to have critical media literacy that creates consciousness to deal with different types of information, different types of media and act accordingly. Media Literacy has been approached in various ways as the protectionist model (around 1960), demystification model and participatory model (1990 onwards) (Leaning, 2009). In recent times, critical media literacy is unavoidable.

While referring to Pakistan which is third most populated country in the world, media has been seen as one of the most important industries in the country.  Media literacy is essential for democratic strength, lifelong learning, citizenship & civic values, economy and sustainability (Livingstone, Couvering & Thumim, 2005). That’s what Pakistan needs for now as it has a struggling economy and unstable political set up. Media literacy policy is essential for Pakistan due to following reasons,

  • To tackle poverty as about 40% population lives in poverty (Hassan, 2016) as in South Africa & Thailand also used media literacy to strengthen economy (Fombad, 2018).
  • To turn population growth into human resource as 65% population is under the age of 29 (Najam, 2017)
  • For democracy as political & power elites have significant influence over media, large political campaigns are often seen to influence people
  • To promote civic values & enhance people’s participation
  • To create critical thinking, so that people make better choices
  • To handle challenges like media consolidation, media manipulation, cultural invasion through foreign content, cyber crimes

Overall, it’s a qualitative study. For data collection, 21 in-depth interviews have been conducted. The interviewees included two groups of experts, media academicians and media practitioners and data has been analysed through thematic analysis. Research questions for this study enquire the following aspects for media literacy policy in Pakistan.

  • Understanding of Media Literacy
  • Any existence media literacy reforms
  • Scope & Contribution of Media literacy
  • Policy Agenda
  • Main Actors
  • Requirements
  • Challenges

The finding of this study conclude that media interferes in each and everything no matter if its’ state affairs, judiciary, military or foreign policy of Pakistan. Media is vibrant & active across the country. New media is empowering people to speak for themselves. There is no uniform educational policy in Pakistan rather the divisions in education system are giving rise to inequalities. Constitution guarantees “Education for All” but there is nothing about “Same Education for All”. The traditional education system lacks critical thinking and consciousness. That’s why mob culture or the approach to follow the crowd is getting popularity even among university students. When we refer to media literacy, there is no such a policy or reforms in Pakistan. even media literacy is not even part of the academic debate for now. A large majority has access to media even people who are never been to school have access to media. People develop media sense to some level by exposing to it. Other than that there is no other way. Neither Pakistan nor its neighbors including India, Iran and Afghanistan have any media literacy policy. China has media literacy policy and reforms but that’s also more protectionists approach. A few NGO’s claim to advocate for media literacy in Pakistan. But their projects were limited to 2-3 days’ workshop targeting small groups and there were no follow-ups. These projects were more focused on technical rather than critical. This study states that media literacy policy for Pakistan would not only favor the public but also would be an incentive to government. As it creates critical thinking and capability to make aware choices. It would promote civic sense and smoother flow of democracy. In order to develop such a policy Pakistan needs engagement and collaboration of main stakeholders. The agenda of media literacy policy refers to assess existing policies, to define target audience, to map out policy model, training of trainers and The main stake holder of the policy would be government and civil society. Many of the interviewees suggested three stake holder that includes media too. This debate is quite old but still relevant that media organization could influence the media literacy reforms in their own favor (Hobbs, 1998). The target audience must include two separate groups; adults and kids. Media literacy for kids could be more systematic by making it part of school curriculum but for adults, after school workshops, summer school, Sunday school could be plan. The suggested topics for media literacy curriculum includes: Introduction to media, aims and objectives, media regulatory bodies, news literacy, film literacy, media ethics, copy rights and then complex topics like the difference between freedom of expression and hate speech. The data identifies that main requirements for media literacy policy include the realization the need of such a policy, collaboration of key players, planning the framework and assigning budget for it. As far as challenges are concerned, political or power elites, religious group and conventional media could resist such a policy.

This study recommends that the constitutional rights “Education for all” and “Right to Information” needs brief explanation and implication in the system. Any short term program cannot help Pakistan to create critical awareness, policy reforms are crucial for both media and education sector. Sooner or later, Pakistan needs to work on critical media literacy rather than passing bills like Cyber Crime Bill which gives protection against cyber crimes but not empower individuals to handle complex situations themselves. Being culturally and religiously very sensitive, Pakistan needs its own policy model while having three dimensional approach to media literacy to make media safe, and empowering for masses. For future research, the understanding of media in public needs to be assessed through a big sample to have insights of actual situation. Other than that media literacy curriculum needs to be designed.


Access the thesis see Hacettepe University Library Open Access.



Shenzhen’da makerspace…

Temmuz 6, 2019

Mutlu Binark, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi


Çin’nin Guandong eyaletinde yer alan Serbest Ticaret Bölgesi olarak ilk kez bundan 40 yıl önce bir balıkçı köyünden Çin’in Silikon Vadisine doğru evrilen Shenzhen’ın (深圳) bir yüzünden makerspace’lerden bahsedeceğim bu yazıda.

Ancak, ilk olarak Shenzhen’ın Deng XiaoPing’in (邓小平) sözcüklere döktüğü Çin tipi sosyalizmdeki(1) yerini veya öncü rolünü kısaca açıklayalım.  Shenzhen şehri, 1979 yılı “Reform ve Açılma“nın sayesinde çok hızlı bir şekilde gelişmiştir. 1980 yılında Çin’in ilk Özel Ekonomik Alan’ı olan Shenzhen Özel Ekonomik Alanı olarak balıkçı kasabasında kurulmuştur. 2010 yılında Qianhai Shenzhen-Hong Kong Çağdaş Hizmet İşbirliği Alanı (前海深港现代服务业合作区) Merkez Hükümet’in onayıyla kurulmuş, Shenzhen ile Hong Kong’un işbirliği konusunda “Qianhai” politikası geliştirilmiştir. Shenzhen, 2011 yılında Dünya Üniversite Yaz Oyunları’na ev sahipliği yaparak küresel konumunu pekiştirmiştir. 2016 yılında, Shenzhen’in GSYİH’si Guandong eyaletinin en önemli kenti Guangzhou’yu aştı, ve ekonomik büyüklük açısından Çin’in en büyük üçüncü şehir olmuştur. 2018 yılında – “Reform ve Açılma”nın 40. yıldönümünde – Shenzhen’in GSYİH’sı Hong Kong’u da geçmiştir. Shenzhen, Güney Çin’de önemli bir yüksek teknoloji AR-GE ve üretim merkezidir. Tencent, Huawei, ZTE nin merkezleri bu kenttedir. Shenzhen Limanı ise 2013 yılından beri yükleme ve boşaltma miktarı açısından Dünya üçüncüsüdür; üstelik 20 seneden beri Anakara Çin’deki en yüksek toplam yurtdışı ihracat miktarını oluşturan limandır. 

1983 yılında devlet üniversitesi olarak kurulan Shenzhen Üniversitesi, Shenzhen’in ilk tam zamanlı ve kapsamlı yükseköğretim kuruluşu olmuştur. 1999 yılında Shenzhen Şehir Hükümeti, Bilim Parkı’nın güneyinde “Shenzhen Sanal Üniversite Parkı” kuruldu; Çin’in en iyi üniversiteleri – Beijing, Tsinghua, Nankai Üniversiteleri ve Harbin Teknoloji Enstitüsü – dahil olmak üzere bu parkta yüksek lisans okulları kurmuşlardır. Ayrıca Shenzhen Şehir Hükümeti, ülke çapındaki farklı ünlü üniversitelerle birlikte Nanshan semtindeki Xilijian (西丽建)’de Shenzhen Üniversite Kenti’ni kurdu; bunun ana işlevi, lisansüstü öğrencilerini eğitmek ve bilimsel araştırmayı güçlendirmek. Güney Bilim ve Teknoloji Üniversitesi, 2011 yılında araştırma üniversitesi olarak kuruldu. Shenzhen’de hem yerel hem de yabancı üniversitelerle birçok “işbirliği okulu” da kurulmuştur.


Shenzhen’de zaman ve yaşam algısını Deng Xiao Ping’ün bir zamanlar kentte fabrikalarda ve kamusal alanlarda asılı şu sözü en iyi simgeler: “Zaman paradır, öyleyse yaşamı etkili kıl/lalım”.


Makerspace olgusu, Batı’da kodlama, yaratıcılık ve girişimcilik mekanları olarak bilinir. Sanat, teknoloji, yaratıcılık ve öğrenmenin, işbirliğinin bir araya geldiği mekanlardır. Makerspace, halka teknoloji, imalat araçları ve eğitim olanağı sağlayan merkezler olarak tanımlanmaktadır. Shenzhen’daki makerspaceler Huaqianglü (yolu) üstünde sağlı sollu bulunmakta. Buranın Batıdakilerden farkı, bir anlamda toplama ve düşük teknolojili imalatın burada yeniden “yaratıcılık ve keşifle” yaşama geçmesi. Buralarda ikinci el cep telefonları, kameralar, pcler, laptoplar ve ilgili tüm yan parçalar dönüştürülmekte, tamir edilmekte ve yeniden satış için birleştirilmektedir. Ayrıca bu birleştirilen ürünün “testi” de yapılmaktadır. Ardından “yeniden markalanan” ürün paketlenip talebin olduğu yerlere gönderilmektedir. Bu makerspacelerde bir ürün fabrikasyonu sözkonusudur. Toplama merkezlerinde artık ama işe yarayan parçalar tekrardan gündelik kullanım için “tasarımlanmaktadır”.



Shenzhendaki makerspace’lerde teknolojiye yönelik üretimin ve zanaatin  farklı bir biçimini görmek mümkündür. Shenzhen’da HiTech Park’ın yanı başında bulunan bu merkezler çok yoğun bir istihdam ve üretim alanlarıdır. Farklı sosyal ve ekonomik ağlar mobilize edilmiştir. Toplama ve yeniden imal etme üzerine bu coğrafyada da “yaratıcılık ve keşif ” ile zanaatin sürekliliği açısından düşünmek gerekli kanımca.


(1) Deng Xiao Ping ile ilgili olarak bakınız: Ezra Vogel (2018).Deng Xiaoping ve Çin’in Dönüşümü. İst.: Modus Kitap.


Böyle Bir “Tık Haberi” Okumadınız!*

Temmuz 6, 2019

Yazan Zafer Yılmaz, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi İletişim Bilimleri Lisans Öğrencisi**

Cebimize dek uzanmış internet haberciliğinin “bakın…”, “öyle bir…”, “şok”, “flaş” ve “müjde” başlıkları arasından habere ulaşmaya çalışıyoruz. Türkiye’deki “tık tuzağı”nı haber alma hakkı, iletişim etiği, reklam geliri ve en önemlisi çözüm önerileri bağlamında meslek örgütü temsilcisi veya site editörü olan habercilerle ve konuyla ilgili çalışmaları bulunan akademisyenlerle görüştük.

Böyle Bir “Tık Haberi” Okumadınız!

( Görsel kaynağı: )

Bir haber sitesini açıyorsunuz, sürmanşette bir başlık: “Milyonlarca emekliye zam müjdesi!”. Emekli olmasanız bile bir yakınınız için detayları öğrenmek istiyorsunuz. “Tık”ladığınızda bir fotoğraf galerisi açılıyor. İlk fotoğraflara eşlik eden emeklilerin bildiği genel bilgiler var. Birbirinin hemen aynısı fotoğrafları (200 TL’lik banknotlar!) “tık”lamayı sürdürüyorsunuz. Son fotoğraflara gelirken bir düzenlemenin “masada” olduğu belirtiliyor. Düzenleme bir yasa tasarısı mı, ilgili Bakanlığın bir hazırlığı mı diye merak ederken – ve bu arada “tık”lamaya devam ederken – son fotoğrafla birlikte “aradığınız” cevaba ulaşıyorsunuz. “Masada” olan “düzenleme”, “müjde” verebilecek bir konuma sahip olmayan Türkiye Emekliler Derneği’nin bir talebinden ibaretmiş… “Tık tuzağı”na siz de düştünüz!

“Tık tuzağı”nın tek görünümü “emekliye, ev kadınına, gençlere, memurlara, esnafa müjde”ler değil. “Şok”, “bomba”, “flaş”, “skandal”, “sürpriz”, “öyle bir…”, “bakın ne/kim…”, “bunu yapan…”“inanamayacaksınız”, “korkunç…”, “…kötü haber” benzeri okuyucuyu “tık”lamaya yönelten başlıklar da aynı kategori içine giriyor.

İnternet haberciliği alanında çalışmaları bulunan Mersin Üniversitesi İletişim Fakültesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Recep Ünal aynı zamanda Mersin Üniversitesi Radyosu Genel Koordinatörü olarak da görev yapıyor. Kendisiyle görüştüğümüz Dr. Ünal “tık haberciliği”ne ilişkin örnekleri magazin ve spor üzerinden şöyle çeşitlendiriyor:
“…’Beyaz Eşyalarını Topladı ve Gitti’ başlıklı bir habere tıkladığımızda Beyazıt Öztürk’ün yeni bir eve taşındığını okuyoruz. Oysa başlık bize farklı imalar sunuyor. Fatih Terim’in fotoğrafının üstünde “Fenerbahçe’yi Asla Yenemeyiz” yazısını okuyunca doğal olarak bu sözlerin ona ait olacağını düşünüp habere tıklıyoruz. Ancak ilerledikçe anlıyoruz ki bu sözleri bir spor yorumcusu yapmış.
Bunun bir de galeri örneği var ki o daha fazla tık kapanı içeriyor. Örneğin bir sanatçının gençlik fotoğrafını koyup ‘Şimdiki Haline İnanamayacaksınız’ ya da ‘Sokakta Görenler Tanıyamıyor’ başlığıyla sizi bir galeriye hapseden editörler ancak 18. fotoğrafa tıkladığınızda bir sanatçının -gayet doğal olarak- 30 yıl sonraki yaş almış halini gösteriyor.”
Dr. Öğr. Üyesi Recep Ünal – Mersin Üniversitesi İletişim Fakültesi
Uluslararası düzlemde “tık tuzağı gazetecilik” (clickbait journalism) adı verilen habercilik tarzına Türkiye’de kullanılan en yaygın karşılık “tık haberciliği”. Dünyada bu “tarz”ın genel kabul gören bir tanımı yok ama bizce anlamlı bir özeti şu olabilir: “Kasıtlı olarak çok şey vaat eden bir başlık, buna karşılık çok az şey sunan bir içerik”.
İçerik yeterli olsa bile, okuyucunun merakını o linki “tık”lamadan gidermeyecek bir başlık kurgusu da “tık tuzağı” sayılıyor. Çünkü habercilikte başlık “okuyucuya haberin ne olduğunu, ne hakkında olduğunu anlatan… haberin birkaç kelimeden oluşan ve çoğunlukla bir yargı bildiren kısa bir özetidir” ve “başlık atarken haberi tek bir cümle gibi düşünmek ve bu tek cümleyi en kısa biçimde, fakat anlamı bozmadan yansıtabilmek...” gerekir. (Herkes İçin Gazetecilik, Korkmaz Alemdar ve Ruhdan Uzun, Tanyeri Kitap, 2013)
Konunun Türkiye’deki durumunu meslek örgütleri, haber sitesi editörleri ve akademisyenlerle, çeşitli boyutlarının yanında özellikle “çözüm önerileri” bağlamında değerlendirmek istedik. Maalesef “curcuna”ya dönen “tık haberciliği”ni “doğruluk pahasına ucuz tıklamaları kovalayan gerçeklik-sonrasılık” benzeri alıntılarla yargılayıp kenara çekilmek “muhalifçilik” açısından “güzel poz”lara dayanak olabiliyor ama çözüme katkı sağlamıyor.
 Kolaj: “Tık Haberciliği”nden örnekler
“Toplum Mühendisliği, Gazeteciliğe Sis Bombası”
2.000 civarında medya profesyoneli üyesi bulunan Uluslararası Medya Enformasyon Derneği’nin (UMED) Genel Başkanı Aslan Değirmenci durum tespiti yaparken “kitabın ortasından” konuşuyor:
“Tık haberciliği, habercilik değil mühendisliktir. Toplum mühendisliği yapmak, etik ilkeler gereği ‘habercilik’ değil, tuzaktır. Tuzağın materyali ise başlıktır. Oysa habercilikte başlık; haberin ta kendisi, özetidir.
İlgi çekmek ve ‘tık’ tuzağına düşürmek için editörlerin haberin anlamından uzak başlık atması kabul edilir bir durum değildir. Haberi içeriğinden uzaklaştırmak, abartmak gazeteciliğe atılan sis bombasıdır! Oysa gazetecilerin görevi sisi dağıtmak, gerçeği içeriğinden kopartmadan ve abartmadan topluma ulaştırmaktır.”
UMED Genel Başkanı Aslan Değirmenci
Alexa verilerine göre Türkiye’nin en fazla takip edilen 7.nci internet sitesi Memurlar.Net’in Haber Müdürü Edip Üzen de Değirmenci gibi düşünüyor. ” ‘Tık haberciliği’nin yaşaması, insanların doğru bilgiye daha zor erişmesi demek” yorumunu yapan Üzen şöyle devam ediyor:
 “‘Tık haberciliği’nin asıl amacı doğru bilgi vermekten öte, siteye ziyaretçi çekmektir. Bu da hiçbir etik ilke gözetilmemesi anlamına gelir. Halkı doğru bilgilendirmek gazetecinin asıl amacı olmalıdır. Zaten doğru bilgilendirmek etik bir ilke haline gelmelidir” 
Memurlar.Net Haber Müdürü Edip Üzen
Daha Fazla “Tık”, Ya Etik?
Dr. Öğr. Üyesi Recep Ünal “tık haberciliği”nin günümüzde habercilik ve etik ihlaller başlığı altında giderek daha fazla incelenen bir sorun haline geldiğini belirtiyor.
Dr.Ünal, “Medya profesyonellerinin ve habercilerin de giderek daha çok yakındığı bir durum aslında. Ancak bu denli şikayet konusu olmasına karşın pek çok haber sitesinde kullanıcıların adeta tuzağa düşürüldüğü başlıklara, fotoğraflara tanık oluyoruz” diyor.
Habercilerin bir başka önemli meslek örgütü Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin (ÇGD) Genel Başkanı Can Güleryüzlü ise “fazla tık” almanın o haberi daha yaygın ve önemli yapmadığının altını çizerek “tık haberciliği” bağlamındaki “etik” tartışmasının dikkat ve hassasiyetleri gözetmesi gerektiğini vurguluyor. Güleryüzlü şunları ilave ediyor:
“Haber bilgi ve derinleşme isteyen bir unsurdur. Haber, ‘tık haberciliği’nde daha fazla metalaşan, hızla tüketilen bir boyuta doğru evrilmiştir. Habercilik açısından birçok etik sorunu vardır. Haberin algılanması, yorumlanması ve hayatın içerisinde üretilen bir etken haline dönüşmesindeki sınırlamadır ‘tık haberciliği’. İçinde yaşadığımız zamanın hızından kaynaklı zorunluluklar olmakla beraber ‘habercilik-etik’ tartışmasını yapanlar açısından olabildiğince dikkat ve hassasiyet gözetilerek bu anlayış sahiplenilmeli veya mesafeli durulmalıdır”  
ÇGD Genel Başkanı Can Güleryüzlü
“Haberciler ‘Tık Haberciliği’ni Sorun Olarak Görmeli”
Dr. Öğr. Üyesi Recep Ünal “gazeteci meslek örgütlerinin sıklıkla bu tip yayıncılık anlayışının yalan haber yapmak ve yaymak kadar endişe verici olduğunu belirtmesi, iyi olanı kötü olandan mutlaka ayırması ve bunu da kamuoyuyla paylaşması gerekli” görüşünü savunuyor.
“Etik” boyutuna vurgu yapan bir diğer isim, yukarıda Herkes İçin Gazetecilik kitabından alıntı yaptığımız, Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi’nden Prof. Dr. Ruhdan Uzun. “İletişim Etiği – Sorunlar Sorumluluklar” (Dipnot Yayınları, 2011) isimli bir kitabı daha bulunan Prof. Uzun, yaptığımız görüşmede “gazetecilik mesleğinin etik kuralları arasına ‘tık haberciliği’ne karşı maddelerin eklenmesi yararlı olabilir”değerlendirmesini yapıyor ve devamında önemli bir noktaya dikkat çekiyor:
“Gazeteciler, meslek örgütlerinde bir araya gelerek bu konunun çözümünü tartışabilirler. Ancak, her şeyden önce bunu sorun olarak görmeleri gerekir ki, reklam gelirlerini okurun güveninden daha önemli saydıkları için ben henüz bu aşamada olduklarını sanmıyorum.”
Prof. Dr. Ruhdan Uzun – Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi 
Daha Fazla “Tık”, Daha Fazla Reklam
Prof. Dr. Uzun’un “reklam geliri”nde bıraktığı yerden Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi, Görünüm Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni ve Yazı İşleri Müdürü, Çağdaş Gazeteciler Derneği Danışma Kurulu Üyesi Gökhan Bulut devam ediyor. Bulut “tık haberciliği”nin “reklam gelirlerinin artırılmasına dönük bir uygulama” olduğunu ifade ediyor.
Gökhan Bulut  – Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi, Görünüm Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni ve Yazı İşleri Müdürü, Çağdaş Gazeteciler Derneği Danışma Kurulu Üyesi
Dr. Öğr. Üyesi Recep Ünal da “daha fazla tık, daha fazla reklam anlayışıyla başlık-içerik uyumsuzluğuna, yanıltıcı başlıklara, görsel ve içerik karmaşasına mahkum bırakılıyoruz” diyerek ekliyor.
Türkiye’de internet haberciliğinin büyük paydaşlarından Memurlar.Net’in Haber Müdürü Edip Üzen reklamın okuyucuyu yanıltarak değil doğru haber ve etik ilkelere uymakla artacağını savunuyor.  Üzen, “doğru bilgi ve etik kavramları bir arada bulunursa anlam taşır. Bu iki kavram yan yana gelince reklam da zaten gelecektir. ‘İnternet haberciliğinde doğru haber, etik, reklam, en önemlisi hangisi?’ derseniz, doğru bilgilendirme yani doğru haber en önemli kavramımız olmalı” diyor.
Medya Tekellerinde ‘Tık Haberciliği’ Yoğun
Öğr. Gör. Bulut “tık haberciliği”ni “yoğun şekilde yapan ve hatta yayan sitelere baktığımızda, medya tekeli gruplara ait siteler olduğunu görüyoruz. Dolayısıyla bu habercilik türünün medyada tekelleşme ve tek-tipleşmeyle de doğrudan ilgisi olduğu söylenebilir. İçerik niteliksizleştikçe tık haberciliği de artıyor”belirlemesini yapıyor ve devamında “internet haberciliğinin gelir kaynaklarının çeşitlenmesi bu soruna bir ölçüde çözüm yaratabilir” görüşünü öne sürüyor.
Bulut’un “medya tekeli gruplara ait internet sitelerinde‘tık haberciliği’nin yoğunluğu” savını “emekliye müjde” başlıklı haberler üzerinden teste tabi tuttuk. Son birkaç ay içinde aynı başlık ve yakın içerikte 20 farklı sitede 99 adet haber yayımlandığını belirledik. Grafikte de görülebileceği gibi bu tür haberler (61 adet) 3 sitede yoğunlaşmış durumda. Biraz ayrıntıya indik ve grafikte A, B ve C olarak kodladığımız haber siteleri aynı medya grubunun yayınları olarak karşımıza çıktı…
(Grafik: 20 haber sitesinde “emekliye müjde!” haberleri dağılımı)
Site Sahiplerinden Basın Emekçilerine “Tık” Yıldırısı
UMED Genel Başkanı Aslan Değirmenci de “tık haberciliği”nde sorumluluğu tek başına editörlerin “etik ihlal”lerine yüklemenin yanlış olacağını düşünenlerden. Değirmenci sektörün içinden şu bilgileri aktarıyor:
“Bazı haber sitesi sahipleri editörlerine öncelikli görev olarak tık getirmeyi dayatıyor. Site sahipleri editörleri avcı, vatandaşı av olarak görüyor.’Tık’ dayatması basın emekçileri üzerinde bir yıldırı (mobbing) uygulamasına dahi dönüşebiliyor. Bazı editörler istemeyerek ‘tık haberciliği’ne başvurabiliyor. Bunun sonucunda bazen yanıltıcı başlıklarla, bazen de sonu gelmeyen galeri haberciliğiyle avcılık yapılıyor.”
( Görsel kaynağı:
Basın emekçilerine “tık yıldırısı” konusunda Öğr. Gör. Gökhan Bulut’un şu vurguları dikkat çekici:
“Meslek örgütlerinin etik manifesto benzeri belgeler üretmesinin günümüz medya yapılanmasında bir karşılığının olmayacağını düşünüyorum. Sorun, etik belge eksikliği değil, demokratik sermaye yapısının olmaması ve gazetecilik özlük haklarının yasal güvenceye alınmamış olmasıdır”
Habercilerin Çözümü: “Doğru Haber, Doğru Habercilik”
Soruşturmamıza yanıt veren meslekten gazetecilerden “tık haberciliği”ne karşı mücadele önerilerini de aldık.
Video-konferans yoluyla bağlantı kurduğumuz ÇGD Genel Başkanı Can Güleryüzlü (videonun tamamı haberin sonunda) şunları belirtiyor:
“Bir haberci örgütü olarak doğrudan tık haberciliği üzerinden değil ama haberin metalaşması; özellikle basın, düşünce ve ifade özgürlüğünün alanı olan bir işkolunda, bu alanlarda yaratabileceği tahribatlara dikkat çekme açısından araştırmacı, kanıtlı, bilgiye dayanan haberciliği savunan çalışmalar yürütüyoruz. Olabildiğince ‘tık haberciliği’ni sağlıklı bir zemine çekmeye çalışıyoruz”
UMED Genel Başkanı Aslan Değirmenci “tık tuzağı”na karşı görüşünü şu biçimde ifade ediyor:
“Vatandaşlarımız av olmaktan vazgeçip, söz konusu sitelerde zaman geçirmeyi bırakmalıdır. Otokontrolünü kendi sağlamalı, doğru haberciliğin peşine düşmelidir. Basit mi, elbette değil. Ama sürekli olarak aynı tuzağa düşmekten iyidir. Okurlarımızın bu konudaki duyarlılığına güveniyorum”
Memurlar.Net Haber Müdürü Edip Üzen ise son olarak şunların altını çiziyor:
“Devletimizin milli menfaatlerine bağlı kalarak halkı her zaman doğru bilgilendirmek gerekiyor. Bunun yolu da ahlaki değerlerimizden ve aldığımız eğitimden geçiyor. Yani, ne olursak olalım ahlak kurallarımızı bir kenara bırakmadan halkı doğru bilgilendirmeliyiz”
Akademisyenlerden “Yeni Medya Okuryazarlığı Eğitimi” Önerisi
Prof. Dr. Ruhdan Uzun “tık haberciliği”ne karşı etkili bir çözüm olarak “yeni medya okuryazarlığı” eğitimine dikkat çekiyor. Prof. Dr. Uzun “yeni medya okuryazarlığını geliştirmeye yönelik programlarda ‘tık haberciliği’ne yer verilebilir. Böylelikle okurların, kullanıcıların bilinçlenmesi ve bu tür haberleri tıklamamaları beklenebilir” görüşünde.
( Görsel kaynağı:
Dr. Recep Ünal da şu an orta dereceli okullarda okutulan seçmeli “Medya Okuryazarlığı” dersinin “yeni medya” denen interneti de kapsayacak şekilde genişletilmesi, daha erken sınıflara zorunlu kapsamda ve uzman iletişimciler tarafından verilmesini öneriyor. Ünal sözlerini şöyle sürdürüyor:
“Asıl önemli olan yeni medya okuryazarı bir kamuoyunun oluşması. Bu tip tuzakların farkında olan ve haber alma haklarındaki tercihlerini etik anlayışa sahip haber sitelerinden yana kullananların sayısı artıkça sanırım kötü örneklerle daha az karşılaşacağız. Daha doğrusu karşılaştığımız örneklerin tık avcılığına göre tasarlandığını kavramaya başlayacağız. Tıpkı yalan haber gibi tık haberciliğinin de yeni ortaya çıkmadığını ve gelecekte de tamamen ortadan kalkmayacağını söylemek mümkün. Ancak bu konu ile ilgili yayınları, paylaşımları ve örnekleri ne kadar çoğaltabilirsek, yeni medya okuryazarlığını ne kadar erken yaşta öğretebilirsek gelecekte çok daha güvenli bir haber akışı elde edebiliriz”
İdari Önlemler Çare Olmaz
Burada bir itirafta bulunmalıyız. “Böylesini okumadığınız tık haberi” için görüşlerine başvurduğumuz 3 akademisyen ve 3 haberciye aslında bir soru daha sorduk. Dedik ki “devlet bu işe el atsın mı?”. Yani “sizce hükümet veya devletin bir kademesi ‘tık tuzağı’na karşı kimi idari önlemler almalı mı?”. Gerek meslekten haberciler, gerekse de konuyla ilgili çalışmalar yapmış akademisyenler bu sorumuza “kesin bir hayır” cevabı verdiler. Aslan Değirmenci “mücadele yöntemi yasaklarla, dayatmalarla olmamalıdır” derken Prof. Dr. Ruhdan Uzun “devletin el atması gibi önerilerden yana değilim” biçiminde net tavır aldı.
Bir soruna yasaklarla, idari önlemlerle çare bulunamayacağı anlayışındaki görüş birliği, ülkemizdeki demokratik, çoğulcu ve “her şeyi devletten beklemeyen” kültürün düzeyini göstermesi bakımından bizce çok anlamlı ve değerli. Çözümün meslekten habercilerin çabalarından ve daha önemlisi yurttaşların bilinçlenmesinden çıkabileceği gayet açık.
* Yazının ilk yayınlandığı kaynak: Erişim: 6 Temmuz 2019
**“TRT Geleceğin İletişimcileri Yarışması”nda Fakültemiz Lisans öğrencilerinden Zafer YILMAZ’ın İnternet Haberi kategorisindeki “Böyle Bir ‘Tık  Haberi Okumadınız!” başlıklı bu çalışması jüri oylaması sonucunda 1.ciliğe değer görüldü. 

TikTok, something more than a mere smartphone app

Temmuz 3, 2019

Ali Zain, Hacettepe University, Graduate School Of Social Sciences

TikTok is a video platform and social network launched by China-based IT company ByteDance. Established in 2016, TikTok became one of the largest smartphone applications when its parent company acquired, another short video platform popular in Europe in the US, and merged the both applications in 2018. Currently it is available in over 150 markets and 75 languages, providing the users with a global and at the same time highly localized experience. Interestingly, despite its Chinese ownership, TikTok is not available in China and instead it operates with name Douyin in order to comply Chinese censorship and restrictions. Today it is as popular as in the United States as in China and developing countries of Asia, and together with Douyin, it has more than one billion users across the world. United States, India, China and United Kingdom are the major shareholders among most followed accounts of TikTok.


Equipped with simple and user-friendly inter-face, it enables the users to create short music videos ranging between 3 to 15 seconds and short looping videos having a duration of 3 to 60 seconds. Users can select the music or audio of their choice, record their video with speed adjustment and share the final version with others on TikTok as well as other social media networks. The “react” feature of the application enables the users to film their reaction to a certain video while the users can film a video aside another video through “duet” function. The users can also mark themselves as “private” to protect their content and can also opt whether other users should be able to interact with them through comments, messages or “react” and “duet” features. The artificial intelligence of TikTok also equips it to display highly personalized content to each user based on their usage behavior.

However, more than its features, it is the immense popularity and issues connected to TikTok which make it an irresistible topic of debate today. It faces criticism due to lack of sufficient privacy guidelines, production of racist and anti-Semitist content, distribution of pornographic content, cyberbullying and highly addictive algorithms.  As a result, an addiction-reduction feature was also added to TikTok as well as Douyin in 2018 which encourages users to take break after every usage of 90 minutes. However, TikTok still continues to face legal actions as well as brief censorship due to the other issues. Due to distribution of pornographic or inappropriate content TikTok has so far witnessed short-duration bans in Indonesia, India and Bangladesh, however, the application was restored after the administration removed millions of videos and users identified by the authorities. Similarly, the US Federal Trade Commission also imposed a fine $5.7 million on TikTok’s parent company ByteDance for collecting the data of minors under the age of 13 in violation of local privacy laws. In response to this, TikTok has now launched a kids-only mode in their application which does not allow uploading of videos, direct messages and commenting, although the users can still view and record the content.

In China as well, Douyin was reprimanded for showing unacceptable content and the Chinese government announced that it would start to hold app developers like ByteDance responsible for user content shared via apps such as Douyin, and it also released around 100 types of the content that will be censored in China. Meanwhile, China’s famous social media network WeChat has also been accused of censoring the distribution of content generated by Douyin, and both companies have sued each other in the Chinese courts in this regard.

In short, TikTok has gained global popularity in a very short time due to user-friendly and easy features, artificial intelligence-based personalized user experience, interactivity and its inter-platform compatibility which enables users to share their TikTok content on other social media networks such as Facebook, Twitter, Instagram and etc. Although it has also given rise to several problems, the massive user-base of TikTok enables it to become a great source of increasing digital literacy around the world by engaging users in development of ideas and recording and editing of appropriate visuals using smartphone devices to make their content more engaging, create overnight new influencer and celebrities through viral content and a localized experience of global phenomena (Glocalization) as it also enables users to reenact the content originally produced in some other region and language according to their local practices. However, the developers of TikTok and similar applications also need to pay an enhanced attention to include gatekeeper algorithms that might enable them to detect and remove the content which violates terms of use and hence help such platforms to comply with the elements of mainstream social values.


Tencent Firmasının Getirdikleri:Çin’de Tek Bir Yeni Medya Ekosistemine Herşeyin Entegrasyonu   

Temmuz 2, 2019

Tencent Binası 2Yazan: Mutlu Binark, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi             

1 Kasım 1998 yılında Ma Huateng tarafından  Guandong Eyaleti’nde Özel Ticaret Bölgesi  olan Shenzen kentinde kurulmuş bu sosyal medya uygulaması şirketi üzerine yazmak biraz zor ya da karmaşık. Çünkü şirket bizim anladığımız anladığımız şekilde günümüzde sadece sm ortamı şirketi değil: Tencent Games ile oyun şirketi, tv. dizi endüstrisi ve film endüstrisinde üretim yapan bir şirket, bulut bilişim hizmeti veren bir şirket, Çin’de devlet ve yerel yönetimler için e-devlet/e-yönetişim hizmeti veren bir şirket, sanal gerçeklik, yapay zeka geliştiren ve robot geliştiren bir şirket, E-spor yayın ortamı, haber, video akışı, harita ve en son ödeme sistemleri ile Çinliler için “nakit” değerindedir (  Açık adıyla 腾讯控股有限公司 (Téngxùn Kònggǔ Yǒuxiàn Gōngsī) Tencent Holdings Limited’e 27 Haziran 2019 tarihinde, NCA ve Shenzen Üniversitesi işbirliği ile gerçekleşen Shenzen Forum 2019 kapsamında yaptığımız ziyareti ve bu ziyaret vesilesiyle, Çin’de tek bir uygulamayla herşeyin gündelik yaşam içinde nasıl entegre olduğunu ve daha da ötesini kısaca açıklayayım.

Şirket kendini herşeyden önce akıllı bir gelecek için İnternet temelli kültür ve girişimcilik olarak tanımlamaktadır. Herkesin iyiliği için İnternet ve dijital kültür şirketin bir anlamda mottosudur. Şirketin çalışan sayısı yaklaşık 40600 kişidir. Şirketin devasa ikiz kulelerine sabah emekgücünün girişi ve çıkışı bir ordunun hareketi gibidir. Sabah bizzat tanık olduğum bu durumu şöyle betimlemek olanaklı: seri adımlarla ellerindeki akıllı telefonlarla çeşitli işlemler yaparak yürüyenler…


Tencent daha 10 yıllık bir firma, ama geliştirdiği yeni medya ekosistemi ile, kullanıcı sayısıyla Weibo’yu, değeriyle de Baidu’yu geçmiş durumda. 1999 yılında anlık mesajlaşma uygulaması QQ ile yeni medya ekosistemie dahi olan Tencent, 2004 yılında Hong Kong Borsasında işlem görmeye başlamıştır. Şirket 2010’lu yıllara değin QZone adını verdikleri QQ temelli bir sosyal ağ ortamı geliştirmeye yatırım yapmıştır. 2010’lu yılların başında WeChat adlı mobil telefon uygulamasını ve WeiXin adını verdkleri ödeme sistemini geliştirmişlerdir. 2013 yılında WeChat2ın kullanıcı sayısı 300 milyona ulaşırken, mobil telefonlar için yeni bir oyun ekosistemi tasarlanmıştır. Gerek QQ cüzdanı gerekse WeChat’ın Wepay ödeme sistemiyle, Çinliler kısa sürede gündelik yaşamlarında nakit veyahut kredi kartı taşımadan yaşamaya alışmışlar.

Tencent yetkilisinin ziyarette aktardığına göre, WeChat’ın aylık aktif  kullanıcı sayısı 1.112.000 milyar kişi. WeChat’te hesap açmak için telefon numaranızla doğrulama şifresi aldığınız bilgisini de bu arada vereyim. QQ’nun ise kullanıcı sayısı  316,114,668 kişi civarında.  WeChat’in hiç kuşkusuz en yoğun kullanıcıları Çin’de, ama Tencent’in aktarmasına göre tüm dünyada gitgide yaygınlaşıyormuş WeChat.  WeChat ile neler yapabiliyorsunuz: anlık iletişim, dosya transferi, çevrimiçi alışveriş, “kırmızı cüzdan” uygulaması ile para transferi, oyuniçi alışveriş, Didi uygulaması ile yurttaş-taksi hizmeti ödeme, çevrimdışı alışveriş: örneğin, otobüs, metro, hızlı tren vb. toplu taşıma araçlarının ederlerini ödeme, kafeteryada, lokantada veya kafede yeme-içme, kitap ve kırtasiye alışverişi, manav, hal veyahut alışveriş merkezinde ödeme, konaklama işlemi rezervasyonu ve ödeme vb. akla gelebilecek her ödeme işlemi…Moment özelliği ile bir tür İnstagram, Shake uygulaması ile bir tür Tinder. ( Üstelik şirketin bu ödeme sisteminin Çinli turistlerin gittiği veya Çinlilerin iş yaptığı her ülkede kullanılması yönünde hedefi var. Devasa bir veri bankası Wechat ve Wepay…Sıradan bir Çinli yurttaşın günlük, haftalık, aylık ve yıllık neler yaptığının bilgisi Tencent veri merkezi ve bulutunda tutulmakta. WeChat ile üretilen veri, Batılı yeni medya ekosisteminde farklı şirketlere ait uygulamalar ile üretilen veriden daha yığınsal ve daha entegre. Çin hükümetinin İnternet ortamında uyguladığı sansür ve gözetim düşünüldüğünde, şirketin kullanıcıların kişisel verileri üzerinde sahip olduğu büyük güç ve devlet erkine sağladığı uyumda ayrı bir yazının konusu Bu noktada WeChat’te hükümete muhalif içerik üretenlerin hesaplarının bloke edildiğini belirtelim.

What's We Chat

Tencent Firması yazının başında da belirttiğim gibi, QQ ve WeChat’ten ibaret olmadığını tekrar belirteyim. League of Legends oyunu geliştiren Riot Games’in tamamı 2015 yılında satın alarak dikkatleri üzerine çeken Tencent Games, bünyesinde bir çok oyunu barındırıyor. Günümüzde mobil ortamlarda ve çevrimiçi çoklu oyun platformlarında Kore oyun firmalarının en önemli rakibi Tencent. E-spor alanında da yarışmaları destekleyen Tencent, Çin içinde mobil üzerinden ailelere yönelik bir denetim sistemini de yaşama geçirmiş bulunmaktadır.


Tencent Literature, Tencent Pictures, Tencent Comics şirketin diğer üretim alanları. Tencent Comics yakınlarda Animation Comic Game China Group, Walt Disney, Shueisha, Bandai, Kadokawa ve Kodansha ile işbirliği projeleri geliştirdi. Tencent Pictures, devasa Çin edebiyatı birikiminden yararlanarak tv.dizi serileri ve sinema filmleri üretmekte, dağıtmaktadır. Böylece fikri mülkiyet alanında yoğun bir birikime sahip olmaktadır. Bunun yanısıra Tencent Pictures kullanıcı türevli içerikleri de desteklemektedir. Tencent Musivc Entertainment Group ta, şirketin müzik endüstrisi alanındaki koludur. QQ Music, Kugou Music, Kuwo Music ve WeSing gibi sosyal medya uygulamalarını yönetmektedir. Bunun dışında Spotify benzeri QQ Müzik platformu da mevcuttur. Penguin E-sports ise, Tencent’in mobil e-spor yarışmalarını yayınladığı bir ortamdır. Now Live, V Live gibi kullanıcıların anlık olarak çevreleri ile paylaşmak istedikleri öyküleri yayınladıkları akışkan bir ortamdır. Bunların yanı sıra Interest Tribe, Tencent Classroom gibi ortamlar ile de ilgiler paylaşılmakta ve uzaktan eğitim hizmeti alınmaktadır.


Tencent Yapay Zeka Lab’ı 2016 yılında kurulmuş olup, makine öğrenmesi ve büyük veri konusunda sayılı uzmanlardan Dr. Tong Zhang tarafından yönetilmektedir.Lab’da makine öğrenmesi, konuşma tanıma, doğal dil işleme çalışılmaktadır. Mr.Translation adlı dil çeviricisi Türkçe dahil Çince’den bir çok dile cümleleri hızla çevirmektedir. Tencent Open Platformu 2016 yılında kurulmuş olup, 6 milyon start-up a ev sahipliği yapmaktadır. Çin’de 30 Kuluçka Merkezi Tencent Open Platform bünyesinde hizmet vermektedir. Şrketin Çin hükümeti için e-yönetişim ve yerel yönetimler için WePay’e entegre çeşitli ödeme hizmetleri geliştirdiğini de belirtelim. Örneğin, Shenzhen metro ağında ne ulaşım kartı almak ne de de bilet almak gerekmektedir. WePay ile ulaşım ederi her metro geçişinde cüzdanınızdan düşmektedir.

Bu kısa geziden geriye kalan yanıtlanmayan sorular ise Çin hükümetinin sansür politikasının Tencent tarafından bu bütünleşik yeni medya ekosisteminde nasıl uygulandığı, kişisel verilerin güvenliğinin nasıl temin edildiği, verigözetimi ile sosyal kredi sistemi arasındaki verieşleştirmesi, veri ikizlerinin gündelik yaşamda birey üzerindeki olumlu etkilerinin (iletişim ve transfer hızı, bağlantılılık, parasız toplum vb.) yanı sıra Çin’de kamusal alanda tartışılmayan olumsuz etkilerinin (verigözetimi, sansür ve otosansür başta olmak üzere) neler olduğu kaldı.  Belki de sorulması gereken en önemli soru, 1 milyar kişinin her gün her an kullandığı WeChat’i ve WePay’i,  yaşamın bir parçası olarak doğallaştırma ve verili kabul etme hali: WeChat’in içinde akışta-bağlantıda olma ve WeChat’siz olmama hali…



Doğruluk Bakanlığı: Hong Kong Protestolarıyla İlgili İçeriği Silin[1]

Haziran 18, 2019

Çeviri: Gökçe Özsu, Hacettepe Üniversitesi SBE, İletişim Bilimleri Doktora Programı


Hükümet kurumlarınca medyaya iletilen aşağıdaki sansür talimatları, çevrimiçi ortamda sızdırılmış ve yayılmıştır. Kaynağın korunması adına talimatların sızdığı hükümet kurumunun adına yer verilmemiştir.

Bütün Web siteleri: Hong Kong suçluların iadesi karşıtı protestolarla ilgili içerikleri bulun ve silin. “Broad Sky”, “Really Love You” ve “Queen’s Road East” gibi Hong Kong şarkılarının altında yer alan zararlı yorumları kontrol edin ve silin (16 Haziran 2019).

Hong Kong’da 2 milyona yakın kişi adi suçlardan şüphelilerin Çin’e ve diğer ülkelere iade edilmesi için hükümete yetki tanıyan Suçluların İadesi Yasa Tasarısındaki değişikliklere karşı devam eden muhalefet çerçevesinde sokaklara çıktı. Geçtiğimiz haftadaki 1 milyon kişinin katıldığı ve protestocuların polis şiddetiyle karşılaştığı kitlesel protestoları takiben, Hong Kong Tepe Yöneticisi Carrie Lam tasarıya dair planlarını geri çekti ve Hong Kong hükümeti bir açıklama yayımladı: “Tepe Yöneticisi polis şiddetinden dolayı özür dilemektedir; eleştirileri kabul etme ve kamu hizmetlerinin geliştirilmesi için en içten ve samimi bir tutum benimseme sözü vermektedir”. Ancak protestocular özrü kabul etmedi ve Lam’ı istifaya çağırdı. New York Times’tan Keith Bradsher ve Daniel Victor ise şöyle yazdı:

Hong Kong’un tartışmalı lideri Carrie Lam cumartesi günü tasarıyı rafa kaldırdı ve bunu takiben demokrasi yanlısı aktivistlerin yetersiz ve çok geç olarak niteledikleri özür dileme konumuna geçti.

Gösterilerin bütün büyüklüğü -ki organizatörler bölgenin 7 milyonluk nüfusunun 2 milyonuna yakınının protestolara katıldığını doğrulamasalar da tahmin ediyorlar- kamuoyunun tatmin olmadığını açık bir şekilde gösteriyor.

Protestocuların pek çoğu Tepe Yöneticisi Sayın Lam’ın açıklamalarından dolayı hayal kırıklığına uğramışlardı ve açıklamaların kendilerine samimiyetsiz geldiğini söylüyorlardı.

[…] Göstericilerin kararlılığı, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in özenli bir şekilde büyüttüğü güçlü ve dirayetli imajını test ettiği Beijing’e ürperti yolluyor.


Hong Kong Çin Üniversitesi Çin Çalışmaları Merkezi’nden misafir öğretim üyesi Willy Lam, “protestocular Beijing’e mesaj yollamak istiyor” dedi: “Eğer Beijing Hong Kong’un temel değerlerini ihlal etmek için cidden bir şeyler yapmak isterse, Hong Kong halkı hoşnutsuzluklarını gidermek için tekrar tekrar bir bütün olacaktır” [Kaynak:]

Protestoyla ilgili bilgiler Çin’de sıkı bir şekilde kontrol edilmesine rağmen FreeWeibo’ya göre Hong Kong ve Hong Kong’la ilgili kelimelerle yapılan aramalar Weibo’daki en popülerler arasında girdi. “Let’s Go Hong Kong!” sözü siteden sansürlendi. Ana kıta Çin’deki bazı İnternet kullanıcıları protestoları desteklemek için şarkının sözleri kullandı. Quartz’tan Echo Huang şöyle yazıyor:

Bazı kullanıcılar Lo Ta-yu’nun (羅大佑) “Queen’s Road East” ( adlı şarkısından bazı içerikler paylaşıyor. Lo parçayı 1991’de piyasaya çıkardı ve Hong Kong’un 1997’de Çin yönetimine geri dönmesi öncesinde Çin Komünist Partisi’ne duyduğu korkudan dolayı Hong Kong’dan göç eden on binlere adadı.

Şarkının adı, kentin merkezi ticaret bölgesinde yer alan büyük bir caddeyi işaret ediyor. Bu cadde aynı zamanda, meclis üyelerinin tasarıyı ikinci kez görüştükleri 12 Haziran Çarşamba günü protestocuların kısa süreliğine işgal ettikleri caddeydi. Şarkının özellikle bir sözü insanları protestolar üzerine düşünmeye itiyor gibiydi: “Queen’s Road East turns into Queen’s Road Central… Crowds of people rush into Queen’s Road Central”.

[1] Bu yazı China Digital Times’ın Web sitesinde yer alan “Minitrue: Delete Content Related to HK Protests” yazının bu blog için yapılmış çevirisidir.

Mustafa Akgül hakkında bazı çalışmalar

Haziran 9, 2019
Mustafa Akgül hakkında yapılan bazı çalışmaları listeledik:

hack kültürü ve hacktivizm – mustafa akgül‘e armağan’daki hocayla yapılan söyleşi:

ymk2’deki konuşması ve yeni medya eski insan’daki radyo kaydının olduğu post:

ymk2’deki açılış konuşması:


alternatif bilişim tv den:
Erkan Saka ve öğrencilerinin çalışmasında ilgili bölüm sy. 72:

Bilgi kirliliğine dair Gutenberg’den neler öğrenebiliriz?

Haziran 9, 2019
Hareketli matbaanın kendini gerçekten bulabilmesi için ihtiyaç duygu yeni form, stil ve dil ögelerinin dijital alemdeki tezahürü de video/görsel, uçucu içerik ve emojiyle bezenmiş mizahi, sarkastik, ‘atarlı’ yeni bir dil oldu.



Dezenformasyon, manipülasyon, asılsız haber, yalan haber, ‘fake news’ ve hatta ‘algı operasyonu’ ve benim genel tercihim olan kirli bilgi… Hangi tabiri kullanırsanız kullanın kastedilen şey genellikle İnternet üzerinde yayılan ve kasıtlı veya kasıtsız olarak insanların hatalı, yanıltıcı şekilde ‘bilgilenmesine’ yani bir nevi kandırılmalarına sebep olan enformasyon öbekleridir. Kirli bilgi sorununun ne kadar İnternet’e has olduğu ve tam olarak ne zaman, neden başladığına dair süregiden pek çok tartışma mevcut. Ancak bu yazıda, bir Pazar okumasına yakışır şekilde, çok akademik bir tartışmaya girmeden, son yıllarda üzerine bolca yazılıp çizilen post-gerçek literatürünün de biraz dışında kalmaya gayret ederek, Gutenberg matbaası ile İnternet’in tarihsel paralelliklerinden hareketle yukarıda sorduğumuz ne zaman ve nasıl sorularına cevaplar aramaya çalışacağız. Buyurun…


İnternet’in yakın tarihini 2000-2010 arası ile 2010-2019 arası şeklinde iki döneme ayırıp incelediğimizde karşımıza çıkan en somut fark, ilk dönemde İnternet ile ilgili yapılan yorumların ekseriyetinin pozitif, ikinci dönemdeyse negatif olmasıdır. Nerdeyse ilk yirmi beş yıl boyunca görece ufak ve ilgili kitleler dışında pek az insanın haberdar olduğu İnternet, sonraki on beş yılda da ekseriyetle aşırı optimist bir ütopyacılıkla birlikte anılageldi. Başlarda bilgi kaynağı, sonra ticaret mecrası, ardından da bir demokrasi makinası olarak görülen İnternet, 2016 yılından bu yana önceki dönemle tezat oluşturacak şekilde pesimist ve eleştiriler bir tutuma maruz bırakıldı. Öyle ki, Donald Trump’ın ABD başkanı seçilmesinden, Birleşik Krallık’ta gerçekleşen BREXIT referandumunun sonucuna kadar birçok siyasi sürprizin müsebbibi olarak (özelde Facebook başta olmak üzere çeşitli sosyal platformlar olmakla birlikte) İnternet gösterildi. Tüm bu tartışmalar esnasında en çok şikâyet edilen enformasyonel unsur da asılsız, manipülatif haberler oldu. İki dönem arasındaki bu keskin dönüşümün temel sebebi İnternet’ten beslenen dijital içerik üretim, manipülasyon ve dağıtım süreçlerinin konvansiyonel, analog süreçlere nazaran çok daha kolay, ucuz ve hızlı olması ve dolayısı ile kirli bilginin de çok daha kolay şekilde üretilebilmesi, çoğaltılabilmesi ve yayılabilmesi…


Bu mukayesenin daha iyi anlaşılması için tarihsel bir örnekten faydalanmak kolaylaştırıcı olabilir. Hareketli matbaanın, yani Gutenberg’in tarihin seyrini değiştiren icâdının etkisi ile dijital enformasyon dünyasının ve özellikle İnternet’in insanların bilgi üretme, bilgiyi değiştirip çeşitlendirme, çoğaltma ve yayma süreçleri arasında birçok benzerlik bulmak mümkün.

Gutenberg sonrası ve öncesi dünya arasındaki en somut farklar şunlardı: Matbaa öncesi Batı dünyasında bilgi el ile ekseriyetle deri, bazen kâğıt üzerine kaydedilir, çoğaltım süreci de genellikle manastırlarda keşişlerce icra edilirdi. Kaligraf olan bu keşişlerin işi bitince, çizerler sayfa kenarlarını süsler, görselleri çizerdi. Ortaya çıkan şey zanaatin de ötesinde bir sanat eseri olmakla birlikte, yaratım süreci emek yoğun olduğundan ve kullanılan malzeme görece pahalı olduğundan bilginin temel yayılma formatı olan el yazması manüskriptler nadir bulunan objelerdi ve pek az sayıda ki onlar da genellikle soylu veya zengin tüccar sınıfından insanlarda bulunurdu. Nadir bulunan bu enformasyon taşıyıcı araçlar halka yayılmaz, barındırdıkları fikirler de ancak dolaylı yoldan ve sözlü (vaazlar) veya görsel (ikonalar) formatta kitlelere sirayet edebilirdi.

İlginizi çekebilir:  Basıp geldiğiniz yollarda benim yüzüm serili*

Hareketli matbaanın yaygın şekilde kullanılması ve bu sürecin bir parçası olan ucuz ve dayanıklı kâğıdın kolay üretimi ile birlikte bilginin kayda geçirilmesi hâlâ el ile yapılan bir süreç olmakla birlikte çoğaltılması çok daha kolay ve mâliyet olarak da çok daha düşük bir hâl aldı. Kitap, sadece soylu ve tüccarların sahip olabildiği lüks bir meta olmaktan çıkarak, çok daha yaygın kesimlerin, özellikle de kentli ‘orta sınıfın’ (evinde en azından bir İncil olması şeklinde) görece kolay erişilebildiği bir enformasyon aracına dönüştü. Bu sürecin sonunda enformasyonun Batı’da yayılma hızı muazzam şekilde arttı ve sonrasında gelecek büyük reform, devrim ve dönüşümlerin alt yapısını oluşturdu.

İnternet’in 1969’da Vint Cerf ve Bob Khan’ın yönettiği ekip tarafından bir ABD askerî projesinin çıktısı olarak yaratılması ile başlayan ve 1989’da Tim Berners Lee’nin CERN’deki bilimsel veri ve enformasyonun daha pratik bir şekilde paylaşılması amacıyla Web’i yaratması ile olgunlaşan süreç sayesinde dijital enformasyon ağları da aynen matbaa gibi birey ve toplumlar ve hatta devletlerarası ilişkiler üzerinde bazen devrime varacak yoğunlukta dönüştürücü bir etki gösterdi.

Gutenberg matbaasının etkisine benzer şekilde İnternet sayesinde bilgi çok daha kolay, ucuz ve hızlı olarak çoğaltılabilir ve paylaşılabilir hale geldi. Zira dijital formatlarda veri kaydı analog süreçlere göre kolaydı, manipüle etmek ise çok daha pratik ve masrafsızdı (daktilo ile yazılmış bir metnin üzerinde notlar düşüp, düzeltmeler yaptığınızda yeni metnin baştan temize çekilmesi gerekir; oysa bir kelime işlemcide bu iş ‘tek tıkla’ halledilebilmektedir). Asıl fark ise bilginin çoğaltılmasında yaşanmıştı zira dijital ortamlarda bilginin marjinal üretim maliyeti ve gereken emek pratikte sıfırdı (basılı gazetenin kopyalarını oluşturmak matbaa, kağıt ve mürekkep barındıran büyük bir fiziksel üretim süreci gerektirirken, dijital ortamda bir gazeteyi çoğaltmak basit bir kopyala yapıştır işleminden ibarettir). Dağıtım hususunda da İnternet penetrasyonu olan her yerden açık erişimli dijital içeriğe ulaşmanın masrafsız, hızlı ve kolay olduğu daha İnternet’in ilk günlerinde bile anlaşılmıştı. Tam da bu sebeplerden dolayı İnternet asılsız ve manipülatif bilgi için çok daha kolay üretilip, manipüle edilebilip, çoğalatılabildiği ve dağıtılabildiği bir ortam yaratmış oldu.


Peki, bunun için neden İnternet’in ilk yıllarından bu yana neredeyse kırk beş yıl beklememiz gerekti? Cevabı bulmak için tekrar geçmişe bakmakta fayda var.

Gutenberg sonrası dünyada değişim dramatik olmakla birlikte aniden gerçekleşmedi. Sıklıkla yanılgıya düşerek matbaa ile doğrudan ilişkilendirdiğimiz Protestan Reformu arasında kronolojik olarak elli yıl olması üzerinde düşünülmesi gereken bir husustur. Bu geçiş döneminin sebebi, kilise ve devletin yani mevcut sosyo-politik yapıların ve bunların idarî kadrolarının bu yeni teknolojinin gerçek mahiyetini kavrayamamaları ve dolayısı ile eski usulün, eski işleyişin biraz daha pratik hali olarak düşünmeleri idi. Ne zaman ki Martin Luther, hareketli matbaanın reformist fikirlerini yaymak için çok uygun bir propaganda aracı olduğunu farketti, o zaman gerçek dönüşüm başladı. Zira Luther’e kadar yeni nesil matbaanın en büyük müşterisi gene Katolik Kilisesi olmuştu. Kilise erki bu yeni aracı, mevcut enformasyon üretim, çoğaltım ve paylaşım pratikleri içerisine süreçleri pek de değiştirmeden entegre etmişti. El yazmalarının orjinal nüshaları gene elle yazılıyor, ancak sonrasında kopyalama işlemi matbaa ile yapılıyordu. Süreç kolaylaşmış ve biraz hızlanmış olmakla birlikte, hâlâ yaldızlı, çok pahalı kâğıtlara basılan İnciller, matbaa çoğaltımı sonrası gene süslenmek üzere çizerlere gönderiliyor ve dolayısı ile matbaadan kazanılan zaman burada tekrar kaybediliyordu. Sonuç itibarı ile elli yıl boyunca hareketli matbaa teknolojisinin mevcudiyetine rağmen bilginin kayıt (üretim), çoğaltım ve dağıtımı pek de dramatik olamayan ufak bir güncelleme yaşamış, asıl dramatik dönüşümü için Luther’i beklemek zorunda kalmıştı.

Luther, bu sistemin sorununu gördü ve pahalı kâğıttan basit ve ucuz kâğıda basılmış pampletlere (tek sayfalık el ilanları), kaligrafiden tipografiye, el emeği sanat eseri süslemelerden hazır basım görsellere geçti ve bilginin üretim, çoğaltım ve dağıtımı süreçlerini muazzam bir şekilde kolaylaştıdı, hızlandırdı ve ucuzlattı. Kullanılan dili de sadece belli bir siyasî ve dinî elit sınıfın (ki onların da hepsi değil, bir kısmının) bildiği Latince’den, yaygın dil olan Almanca’ya taşıdı ve böylece form (pamplet), stil (tipografi), dil (Almanca) üzerinde yaptığı değişikliklerle bir enformasyon devriminin de kapılarını aralamış oldu.

Dijital devrime dönecek olursak, İnternet’in 50. ve Web’in 20. yaşını kutladığımız bu yıl itibarı ile retrospektif olarak dönüp baktığımızda, İnternet’in bildiğimiz hâle gelmesinin son on yılın eseri olduğunu görebiliyoruz. Web’e kadar e-mail, forum, chat gibi temel formlar üzerinde dönen, ekseriyetle akademik ve tabii ‘geek kültürüne’ dair içeriklerin paylaşıldığı bir enformasyon ağı olan İnternet, 95 sonrasında web sayfaları, 2000’lerin başlarından itibaren (dünyada Wikipedia, Türkiye’de Ekşi Sözlük gibi) kullanıcıların yarattığı içeriklere dayalı platformlar, 2000’lerin ortalarından itibaren (MySpace ve sonrasında Facebook ile olgunlaşan) sosyal medya ile tanıştı. 2010 sonrasında ise görsel ve video içerik ağırlıklı, algoritmaların içerik moderasyonu yaptığı ve en dominant içerik formatının uçucu (ephemeral) ‘hikayeler’ olduğu günümüz dijital enformasyon ekosistemine ulaştık. Hareketli matbaanın kendini gerçekten bulabilmesi için ihtiyaç duygu yeni form, stil ve dil ögelerinin dijital alemdeki tezahürü de video/görsel, uçucu içerik ve emojiyle bezenmiş mizahi, sarkastik, ‘atarlı’ yeni bir dil oldu. Bu ögelerin ortaya çıkması ile birlikte İnternet de gerçek mahiyetine kavuştu ve kitlelerle buluşabildi. Bugün İnternet, bir bilgi kaynağı olmanın, küçük eğitimli, ‘geek’ bir kitlenin ‘oyuncağı’ olmanın çok ötesinde dünya çapında kitlesel bir iletişim ve enformasyon ağı.


İnternet’in kitlelere bu kadar yayılabilmesinin (alt yapının oturması, cihaz sahipliği ve internet erişiminin geniş kesimlere yayılması dışında) bir sebebi de form, stil ve dil bakımından ortalama insana, ‘sokaktaki vatandaşa’ hitap eden bir noktaya gelmesi oldu. Ve tam o noktada İnternet, kendinden bir önceki popüler mecraya yakınsayarak yeni nesil bir televizyona dönüştü. Artık İnternet, iletişim teorisyeni Hossein Derakhshan’ın dediği gibi okunan değil, izlenen bir şey.

Web siteler arasında linklere tıklayarak gezinmek anlamına gelen ‘web surfing’ artık İnternet kullanıcılarının çoğu için bir şey ifade etmiyor. Zira çoğu kullanıcı için tıklayacak bir link, gezinecek bir web sayfası yok. İnternet artık ait olduğunuz demografik grup veya meşrebinize göre Youtube, Facebook, Instagram, Twitter veya TikTok’tan mütevellit bir dijital alan. Bu alanda genellikle görsel ve/ya videoya dayalı içerikler mevcut ve kullanıcılar ekseriyetle algoritmaların (kullanıcıların daha çok etkileşime geçmelerini amaçlayarak) karşılarına çıkardığı içeriği tüketerek televizyon izlercesine pasifize olmuş durumda. Bu hâlin, bilgi kaynağı olma iddiasıyla ortaya çıkan bir platforma çok da uygun olmadığı muhakkak zira rasyonalitenin değil duyguların, aktif şekilde bilgiye erişimin değil pasif halde içerik tüketiminin asılsız ve manipülatif bilgiye maruz kalmak için oldukça müsait bir ortam yaratmış olduğu görülebiliyor.


Gutenberg analojisine son kez dönecek olursak, İnternet mevcut haliyle form, stil ve dil bakımından duygusal ve pasif kitlelere, dijital içerik üretim, çoğaltım ve dağıtım imkânlarından faydalanarak ‘kirli bilgi’ yaymak için muazzam bir araca dönüşmüş durumda. Buradan çıkış için kolay bir çözüm yok zira yaşanan şey yapısal bir dönüşüm ve yapısal çözümler gerektiriyor: Farkındalık, regülasyon ve eğitim…


“İnternet Bağımlılığı: Bağımlılar ve Aileleri İçin El Kitabı” Kitap Değerlendirmesi

Mayıs 21, 2019

Yazar: Holger Feindel Değerlendiren: Beren Kandemir/ Hacettepe Üniversitesi, İletişim Bilimleri Doktora Öğrencisi

İnternet bağımlılığı, son yıllarda gerek ruh sağlığı alanında gerek gündelik yaşamın akışı içerisinde sıklıkla gündeme gelen ve üzerinde tartışılan bir kavram haline gelmiştir. İnternet bağımlılığı kavramının, üzerinde uzlaşılmış ve çerçevesi belirlenmiş bir tanımının bulunmaması ise bu tartışmaların yelpazesini oldukça genişletmektedir. Holger Feindel tarafından 2015 yılında yayımlanan ve 2019 yılında Türkçe’ye çevrilen “İnternet Bağımlılığı: Bağımlılar ve Aileleri İçin El Kitabı” isimli çalışmanın da, “internet bağımlılığı” kavramının genel bir çerçevesini çizmek ve bu bağımlılığın nasıl kontrol altına alınabileceği konusunda fikir vermek için hazırlanmış bir rehber olduğunu söylemek mümkün. Psikoterapist olarak internet kullanımı konusunda öz-kontrollerini sağlamakta problem yaşayan danışanlarıyla çalışırken edindiği deneyimler ışında internet bağımlılığının genel bir tablosunu ortaya koymaya çalışan Feindel, zaman zaman danışanlarının kendi paylaşımları ve onlarla yaptığı görüşmelerden de örnekler vererek internet bağımlılığı ile nasıl başa çıkılabileceği konusunda öneriler de sunuyor.

Dört bölümden oluşan kitabın, ilk bölümü internet bağımlılığını anlama konusuna ayıran Feindel, “İnternet Bağımlılığı Nedir?” başlıklı bu bölümde öncelikle bu bağımlılığın neleri kapsadığını anlatmaya çalışıyor. Daha önce de belirtildiği gibi alanyazında şu an internet bağımlılığın ne olduğu üzerine uzlaşılmış bir tanımlama bulunmamakta. Feindel de başlangıçta okuyucuları bu tanımlamanın bilimsel olarak tam doğru olmadığı konusunda uyarıyor ve okuma kolaylığı sağlaması açısında kitapta bu kavramı internet bağımlılığı olarak ele aldığını belirtiyor (s.9). İnternetin sağladığı iletişim kurma ve bilgi alışverişi imkânlarının çokluğu ve kolay ulaşılabilirliği, zamanla bazı internet kullanıcılarının, internet kullanımları üzerinde kontrollerini yitirmelerine ve yaşamlarının farklı alanlarında problem yaşamaya başlamalarına yol açmıştır (Young, 1999). Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından hazırlanan Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı’nın dördüncüsünde (DSM-IV) kimyasal bir maddeye bağlı olmayan tüm bağımlılıklar “dürtü kontrol bozuklukları” olarak nitelendirilmekteydi. 2013’de yayımlanan DSM-V’de ise ekler kısmında yer alan açıklamaya göre; dijital oyun bağımlığının bir türü olan, çevrimiçi olarak oynanabilen internet oyunlarını kapsayan bağımlılık için, İnternet Oyun Bağımlılığı (İnternet Gaming Disorder) tanısı önerilmiş, fakat bu tanı için daha fazla araştırma yapılmasına gereksinim olduğu uyarısı yapılmıştır (Kuss, Griffiths ve Pontes, 2017). Benzer şekilde, Türkiye’de sağlık hizmetlerinde de temel başvuru kaynağı olan, Uluslararası Hastalık Sınıflandırmaları (ICD) kodlarının revizyon çalışmalarında ICD-11 için, “Çevrimiçi Oyun Bağımlılığı” Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2018 yılında bir tanı olarak kodlama kapsamına alınmıştır.

İnternet bağımlılığı kavramı ilk olarak 1996 yılında Ivan Goldberg tarafından kullanılmıştır. Goldberg, DSM-IV’de yer alan madde bağımlılığı kriterlerini internet kullanımına uyarlayarak bir internet bağımlılığı tanısı oluşturmuştur (Bozkurt, Şahin ve Zoroğlu, 2016). “İnternet Bağımlılığı Bozukluğu” adını verdiği bu tanıyı kendi web sitesinde yayınlayan Goldberg’in ortaya attığı bu kavram oldukça dikkat çekmiş ve internet bağımlılığı üzerine tartışmalar için başlangıç yolunu açmıştır (Ögel, 2012). Benzer şekilde Kimberley Young (1996) tarafından da DSM-IV’de APA tarafından belirlenen patolojik kumar oynama bozukluğunun kriterleri, 396 internet bağımlısı katılımcı ve kontrol grubu olarak da 100 internet bağımlısı olmayan katılımcıyla gerçekleştirilen kapsamlı bir çalışma ile internet bağımlılığına uyarlanmıştır.

İnternet bağımlılığı, farklı çalışmalarda patolojik internet kullanımı, problemli internet kullanımı,  aşırı internet kullanımı, kompulsif internet kullanımı, internetomani, siber bağımlılık, internet kullanım bozukluğu gibi isimlerle karşımıza çıkabilmektedir (Arısoy, 2009; Ögel 2012). Bu kavramlar arasında çeşitli farklılıklar üzerinden ayrım yapma girişimleri bulunsa da tüm tanımlamalarda dikkat çeken en önemli ortak nokta internet kullanım süresi ve sıklığıdır. Feindel tarafından belirtildiği üzere, uzmanlar haftada 30 ila 35 saat arası, okul veya meslekle ilişkisi olmayan internet kullanımını “normal yaşamla bağdaştırılamaz” bulmaktadırlar (s.13). Holger Feindel ise bu noktada farklı danışanlarının yaşantılarından kesitler sunarak “çok fazla” tanımlamasının kişilerin içeride bulundukları koşullar ve gündelik sorumluluklarını yerine getirebilme becerilerinin ne ölçüde etkilendiğine göre değişkenlik gösterebileceğini somut örneklerle açıklıyor. Bu bağlamda problemli internet kullanımı olarak değerlendirilebilecek durumun belirleyici kriterlerinin, kullanıcıların kendilerine fiziksel, psikolojik ve sosyal anlamda zarar vermeye ve yaşamlarındaki birçok alanı ihmal etmeye başlamaları olduğunu belirtiyor (s.15).

Öncelikle ortaya çıkabilecek bedensel sorunlara değinen Feindel; sırt ağrıları, baş ağrısı, göz rahatsızlıkları, aşırı kilo alımı veya kaybı, uyku bozuklukları, konsantrasyon bozuklukları, başparmak eklemlerinde artroz, yağ metabolizması rahatsızlıkları, tendon iltihaplanması gibi durumların aşırı internet kullanımına bağlı olarak sıklıkla ortaya çıkan problemler olduğuna dikkat çekiyor. Bunun yanında sık klavye ve fare kullanımına bağlı olarak Carpal Tunnel sendromunun da internet bağımlılığına bağlı olarak ortaya çıkması olası fiziksel rahatsızlıklardan olduğu söylemek mümkün (Ögel, 2012). Feidel aşırı internet kullanımı nedeniyle ihmal edilen öz bakımın da bazı fiziksel rahatsızlıklara yol açabileceğini hatırlatıyor (s.18).

İnternet bağımlılığının sosyal sonuçlarına göz attığımızda, karşımıza ilk olarak çocuklukta bilgisayar oyunlarıyla başlayıp yetişkinlikte evsizliğe uzanan çarpıcı bir internet bağımlılığı yaşantısı örneği ortaya çıkıyor. Feidel, aşırı internet kullanımı mağdurlarının bir süre okul ve iş yaşantılarını normal akışında sürdürmeye çalıştıklarını fakat tablonun giderek kötüleştiğini, sonunda eğitim veya iş olanağının kaybedildiğini ve geleceğe yönelik herhangi bir planın kalmadığını belirtiyor. Buna göre ev yaşamlarını, iş yaşamlarını, faturalar ve kira gibi karşılanması gereken sorumluluklarını ihmal eden mağdurların sonuç olarak ebeveynleriyle, işverenleriyle veya partnerleriyle problemler yaşadıklarına ve eğer bu problemleri değişim için bir harekete geçme fırsatı olarak değerlendiremezlerse daha derin bir yalıtılmışlık içine düştüklerine dikkat çekiyor (s.22).

İnternet bağımlılığının psikolojik sonuçlarında ise, daha karmaşık bir tablonun söz konusu olduğu söylenebilir. Feidel’in de belirttiği gibi, aşırı internet kullanımı ve olumsuz ruh halinin birbirlerini karşılıklı olarak besleme olasılıkları yüksektir. Çünkü internette sosyal beklentiler gerçek dünyadakinden farklıdır. Örneğin çevrimdışı yaşamlarında, sahip olduklarını veya sahip olamadıklarını düşündükleri bazı özellikler nedeniyle güven problemi yaşan kişilerin çevrimdışı ortamda kendilerini yeniden inşa etme ve olumsuz olarak gördükleri özelliklerini dışarıda bırakarak yeni bir kendilik kurma olanakları vardır. Bu durum da, kişileri problem olarak gördükleri gerçekliklerin üzerine gitmekten, onları çözmeye veya onlarla birlikte yaşamanın bir yolunu bulmak için çalışmaktan alıkoyar. Çevrimiçi dünya giderek daha cazip hale gelir ve internet kullanımı da buna bağlı olarak daha da sıklaşır.

Gerçeklik ve sanallık arasındaki ayrıma da değinen Feidel, sansasyonel haberlerde sıklıkla mağdurların gerçek hayat ve sanal hayat arasında ayrım yapamadıklarının vurgulandığını, danışanlarıyla yaptığı görüşmelerde ise bu durumun bazı örneklerine rastlamakla birlikte, bu örneklerin oldukça seyrek görüldüğünü; aksine danışanlarının gerçek dünya ve sanal dünya arasında oldukça keskin bir ayrım yaptıklarını belirtiyor (s.26). Feidel’e göre internet bağımlılığı problemi yaşayan kişiler, sanal dünyayı oldukça olumlu görürken, gerçek dünyayı olumsuz olarak algılama eğilimindedirler. Bu duruma örnek olarak, danışanlarından bazıları tarafından hazırlanmış çalışma materyallerini sunan Feidel, okurlar için de bu olumlu ve olumsuz yönlere dair kendilerinin hazırlayabileceği bir materyal şablonunu ek olarak paylaşıyor.

Birinci bölümün son kısmında ise, medya yetkinliğinin ele alındığı kitapta, medya yetkinliğinin iki farklı boyutuna dikkat çekiliyor. Birinci boyut, birçoğumuz yetkinlik kelimesinden aklına geleceği gibi teknolojiye duyulan yakınlık olarak değerlendiriliyor. Feidel, internet bağımlılarının, yeni medya araçlarını kullanma konusunda oldukça yetenekli ve yeni medya teknolojileri konusunda da oldukça bilgili olduklarını belirterek, bu açıdan bakıldığında yetkinden de öte sayılabileceklerini belirtiyor. Diğer yandan medya yetkinliğinin bir başka boyutu olarak ele alınan özellik ise, bu medya araçlarını sorumluluk bilinciyle kullanılması olduğu belirtiliyor (s.32). Bu noktada ise, internet bağımlıların bu yetkinliğe sahip olmadıklarını söylemek mümkün görünüyor. Feidel, bazı internet bağımlılarının problemlerinin bilincinde de olmadıklarını söylüyor. Buna göre, bazı internet bağımlıları, kendileriyle ilgili her şeyin yolunda olduğunu düşünürken; asıl problemi başkaları olarak görmektedirler. Diğer yandan Feidel’e göre aslında aşırı internet kullanım problemi olan kişilerin oldukça büyük bir kısmı bu sorunun farkındadır ve durumdan rahatsızlık da duymaktadırlar. Fakat problemi kabullenmeleri ve değişim için adım atabilmeleri zorlu ve uzun zamana yayılan bir süreçtir (s.33). Son olarak ise, şans oyunları bağımlılığı, alışveriş bağımlılığı gibi farklı bağımlılık türlerine değinen Freidel, internet bağımlılığının bu bağımlılık türlerini nasıl kolaylaştırdığıyla ilgili örnekler sunuyor.

Birinci bölümde, detaylı olarak internet bağımlılığının ne olduğu açıklandıktan sonra, ikinci kısımda bu bağımlılık sürecinde nelerin yaşandığı konusu açıklığa kavuşturulmaya çalışılıyor. Yine farklı vaka örnekleri üzerinden giden yazar, internet bağımlılığının ortaya çıkmasında medya kullanımı üzerine verilen eğitimin eksikliğinin oldukça büyük bir rolü olduğunu vurguluyor. Buna göre, herhangi bir kural olmaksızın sınırsız bir şekilde internet kullanan veya tam aksine internet veya dijital medya araçlarından tamamen izole yetiştirilen kişiler bu medya araçlarını sorumluluk bilinciyle kullanmayı öğrenemezler ve sonuç olarak internet bağımlılığı problemi yaşama olasılıkları artar. Diğer yandan, bu kısımda, hastalık veya engel gibi bazı bedensel kısıtlılıkların da internet bağımlılığına neden olabileceğinden bahsediliyor. Buna göre, çevrimiçi dünyada kendini tüm kısıtlılıklardan azade biçimde sunabilen kullanıcı, bedensel kısıtlılığıyla ilgili damgalamalardan kurtulabildiği bu dünyada kendini daha iyi hissedebilir ve aynı nedenden dolayı kendini kötü hissettiren gerçek dünyadan giderek uzaklaşabilir. Bu durumda da internet bağımlılığının ortaya çıkması olasıdır. Benzer şekilde, farklı sebeplerle dışlanma, ötekileştirme veya mobbinge maruz kalan kişiler de kendilerini daha iyi hissetmek için çevrimiçi dünyaya sığınabilir. Freidel’e göre kişinin yaşadığı bir travma, o kişideki güvenlik duygusunu temelden sarsabilir ve kişi kendini güvende hissetmek için çevrimiçi dünyaya kaçabilir. Bunun dışında, travmatize yaşantılar haricinde, yaşam koşullarında yaşanan köklü değişikliklerin de, bu değişikliklere uyum problemi ortaya çıkarsa internet bağımlılığının görülmesine zemin hazırlayabileceğine de dikkat çekiliyor.

Danışanlarıyla birlikte geliştirdiği, “Biyopsikososyal Yaklaşım Modeli”nden bahseden yazar, bu modelin, internet bağımlılığının aslında tek bir tetikleyici nedeni olmadığı durumların çoğunlukta olduğunu açıkça ortaya koyabildiğini belirtiyor. Modelin çalışıldığı grup çalışmasından örnekler veren Freidel, çok nadir olarak internet bağımlılığının tek bir nedeni olduğunu; genellikle internet bağımlılığı probleminin ortaya çıkabilmesi için birçok faktörün bir araya gelmesi gerektiğini ve bu nedenlerin de birbiriyle bağlantılı olabileceğini vurguluyor (s.46-48). Buna göre aslında internet bağımlılığı, bu rahatsızlığı yaşayanların birçoğu tarafından düşünüldüğünün aksine, yalnızca tek bir tetikleyici nedenin ortadan kaldırılmasıyla çözülebilecek kadar basit bir olgu değildir. Biyopsikososyal model ise, bu karmaşık yapının ortaya konulabilmesi ve somut hedefler belirlenebilmesi için oldukça faydalı görünmektedir.

Yazar ayrıca, insanların internet bağımlılığına kapılma nedenlerini incelerken, internetin birçok olumlu özelliğinin de bir kenara bırakılmaması gerektiğini belirtiyor ve kendi deyimiyle interneti “şeytanlaştırmadığının” altını çiziyor. Diğer yandan, tehlikelerinin de göz ardı edilmemesi gerektiğini belirten yazar bu bağımlılığa kapılmanın hepimiz için çok kolay olabileceğine dikkat çekiyor. Çünkü hemen hepimizin gündelik yaşamı içerisinde internet kullanarak yürütmek durumunda olduğumuz birçok sorumluluğu var ve bunlar günümüzde artık çok küçük yaşlardan itibaren başlıyor. İnternet bağımlılığını diğer bağımlılıklardan ayıran özelliklerden birinin de bu olduğunu düşünebiliriz. Örneğin bir madde bağımlısı için, bağımlılık tedavisi tamamen maddeden uzaklaşmasına yönelik olarak yürütülür. Fakat internet bağımlılığı için böyle bir tedavi biçimi mümkün görünmemektedir. Bunun yerine, internet bağımlılığı problemi yaşayan kişilerin, internetle temaslarını sorumluluk bilinci içerinde, öz-kontrollerini sağlayabilecek biçimde gerçekleştirmelerine odaklanılır. Bu bölümü sonlandırırken, sanal oyunların en sık karşılaşılan internet bağımlılığı türü olduğunu belirten yazar, buna zemin hazırlayabilecek nedenlere odaklanıyor. Oyun geliştiriciler tarafından, akıllıca hazırlanmış ödül sisteminin en büyük tehlikelerden biri olduğunu belirtirken, aşırı internet kullanımının, kullanıcılara, gündelik yaşamlarında gideremedikleri bazı ihtiyaçlarını giderme hissi yaşatabileceğini ve bu yüzden bağımlılığın ortaya çıkabileceğini söylüyor. Bu internet üzerinden gideriliyormuş hissi yaşatan ihtiyaçların neler olduğu konusunda farkındalık kazanılabilmesi için bir madde listesi örneği paylaşan yazar ek olarak, okurlara kendileri için de böyle bir liste hazırlamalarına olanak veren bir şablon sunuyor. Bu ihtiyaçları gerçek dünyada gidermek için neler yapılabileceğini ise ilerleyen bölümlerde tartışıyor.

Üçüncü bölüm internet bağımlılığı yaşayan kişilerin yakınlarına yönelik olarak hazırlanmış. Burada internet bağımlılığı problemi yaşayan kişiyle nasıl iletişim kurulabileceği ve onun dünyasını anlayabilmek için yakınlarına çeşitli ipuçları ve öneriler sunuluyor.

Feindel, aile üyelerini bu sorunun mağdurları olmakla birlikte, aynı zamanda çoğunlukla sorunun bir parçası da olduklarını bilmeleri konusunda uyarıyor (s.61). Önceki kısımlarda, özellikle ergenlik çağındaki gençlerin, yetişkinlerle aralarına bir set çekme biçimi olarak çevrimiçi dünyayı kullanabileceklerini vurgulayan Feindel, bu bölümde ebeveynlere bu duvarı aşabilmelerine yönelik olarak internette neler olup bittiğine dair ufak bir rehber niteliğinde kısa açıklamalar sunuyor. Bir de, internet kavramlarına dair mini bir sözlük paylaşan yazar bu sözlüğün dinamik bir yapıda olduğuna ve eksiklikler barındırdığına da dikkat çekiyor. İnternette neler olup bittiğine dair hazırlanan rehberde ise; sanal oyunlar, ego-shooter oyunları, moba (multi-player online battle area) oyunları, strateji oyunları, sosyal ağlar ve son olarak da sörf ve streaming hakkında kısa bilgilendirmeler yapılarak internet bağımlısının yakınlarına, bağımlının dünyasını anlayabilmeleri için bir kapı aralanıyor.

İnternet bağımlısı kişiyle yeniden yakınlığın nasıl kurulabileceğine dair öneriler de paylaşan Feindel, iletişime başlamak için öncelikle internet bağımlılığı yaşayan kişinin anlatabileceği birçok şey olan bir konuya odaklanılmasının faydalı olacağını söylüyor ve internet faaliyetlerinin bunun için iyi bir örnek olduğunu belirtiyor. Fakat iletişime başlarken, bunun bir sorun olarak ele alınmaması gerektiğinin de altını çizerek, internet bağımlısı ile iletişim kurmak isteyen kişinin onu gerçekten anlamaya çalıştığını göstermesinin önemli olduğunun vurgulıyor. Yazarın da belirttiği gibi bu sorunun –aslında tüm bağımlılıklarda olduğu gibi– hızlı ve kolay bir çözümü bulunmuyor. Eğer internet bağımlılığı problemi yaşayan kişiye gerçekten yardım edilmek isteniyorsa, sabır ve dayanıklılığın süreçte en çok ihtiyaç duyulacak şeylerden ikisi olduğunu da unutmamak gerekiyor (s.79).

Kitabın son bölümü ise, internet bağımlılarının “gerçek” yaşama dönüşleri için neler yapabilecekleri konusuna ayrılmış. Bu yola çıkarken öncelikle göz önünde bulundurulması gereken en önemli noktanın, yeni ve ulaşılabilir hedefler koymak olduğunu söylüyor Feindel. Eklerde, okuyucuların kendi internet kullanım alışkanlıklarının bağımlılık boyutuna ne ölçüde yaklaştığı hakkında fikir sahibi olabilmeleri için 0 ve 3 arasında puanlayabilecekleri bir form da sunulmuş. Feindel’e göre bu form sonucunda 28 puanın üzerinde bir değere ulaşılırsa bu durumun internet bağımlılığına işaret ediyor olabileceğini söylemek mümkün (s.93). Kişilerin bu durumu değiştirebilmek için ne derece motivasyon sahibi olduklarının ise çok önemli bir nokta olduğu vurgulanıyor. Bu durumu değiştirmeye istekli olanlar için ise “gerçek hayata” giden yolda yardımcı olabilecek tavsiyeleri içeren çeşitli öneriler sunuluyor. Feindel okuyuculara öncelikle bir medya seyir defteri hazırlamalarını tavsiye ediyor. Bunun için ise kendi internet kullanım davranışlarını gözlemlemekle işe başlayabileceklerini söylüyor. Bu gözlemler sonucunda, internet bağımlılığıyla baş etmek isteyen kullanıcılara, rutinlerine uygun olarak kendilerine belirli kurallar koymaları öneriliyor. Örnek olarak haftalık bir plan da paylaşan Feindel, bu kuralların uygulanması esnasında mutlaka çalar saat kullanımı gibi ek destekler alınmasını öneriyor. Medyasız geçirilecek iyi planlanmış bir günün ise, kişilerin farkındalıklarının artması açısından faydalı olduğunu belirtiyor. Diğer yandan, daha önce de vurgulandığı gibi günümüzde birçoğumuzun sorumluluklarının yerine getirilmesi dijital teknolojilerle iç içe olmamızı gerektirdiğinden dolayı, medya araçlarından tamamen uzak kalmanın internet bağımlılığının üstesinden gelinebilmesi için uzun vadede işlevsel bir yol olması mümkün görünmüyor. Medya yetkinliğimizin ne ölçüde olduğunu görebilmemiz için ise Feindel, bir trafik lambası metodu öneriyor. İnternet kullanırken kontrolü sağlayabilme düzeyimize göre; kırmızı, sarı ve yeşil alanlar belirlememizin faydalı olabileceğini savunuyor. Diğer yandan danışanları üzerinden verdiği çeşitli örneklerde, bu alanların her zaman kağıt üzerindeki gibi kalmayabileceğini; daha önce bu metodu denemiş danışanlarından bazılarının kendisiyle, bu sarı, kırmızı ve yeşil alanlara yazdıkları maddeler arasında geçişler olduğunu bildirdiklerini de ekliyor. Bağımlılık üzerinde kontrol sağlandıktan sonra, tekrar aşırı kullanımın pençelerine düşmemek için ise “arka kapıların” kapatılmasının önemini vurguluyor (s.119). Burada arka kapıdan kastedilenin, diğer tüm bağımlılıklarda olduğu gibi yeniden bağımlılığa giden yolları açabilecek bazı uyaranlar olduğu söylenebilir. İnternet bağımlıları için ise bu riskler oldukça fazladır. Örneğin madde kullanımına bağlı bağımlılık biçimlerinde, bağımlılık problemi yaşayan kişiye maddeye ulaşabileceği her bağlantıyla ilişiğini kesmesi hatta çevre değiştirmesinin tavsiye edildiği önceki kısımlarda belirtilmişti. İnternet bağımlılığında ne yazık ki böyle bir öneri çok gerçekçi olmamaktadır. Bunun yerine, internet bağımlılığına yol açan temel faktörlerin ortadan kaldırılması önerilebilir. Örnek olarak, kişi çok oyunculu sanal oyunlarda aşırı vakit geçirdiği için internet bağımlılığı problemi yaşıyorsa karakterini ve oyuna üyeliğini silmesi iyi bir başlangıç olabilir. Veya sosyal paylaşım platformlarında geçirilen vakit kontrol edilmekte zorlanılıyorsa, bu uygulamalar kaldırılabilir. Ancak bunların işe yarayabilmesi için, kişinin bu konuda gerçekten istekli ve hazır olması gerekmektedir. Eğer kişi yeterince hazır değilse bağımlılığa geri dönüş yaşaması kaçınılmazdır. Feindel, kişinin internet bağımlılığı probleminin kaynaklarından uzaklaşmaya yeterince hazır hissetmesi durumunda kendine özgü bir vedalaşma ritüeli gerçekleştirmesinin de faydalı olabileceğini belirtiyor. İnternet bağımlılığından uzaklaşılırken, eski alışkanlıkların yerine; yeni ilişkiler kurma, eski ilişkileri canlandırma, doğada daha fazla vakit geçirme, hobiler edinme, bağımlılık öncesinde yürütülen eski hobilere dönüş, yemek yapma gibi çeşitli alternatifler bulmanın önemini de vurgulayan yazar, böylelikle kişilerin “içlerindeki ayartıcılarla” (s.138) baş etmelerinin kolaylaşacağını söylüyor. Son olarak ise, somut planlamanın süreçteki öneminin altını çizen Feindel, kısa vadede başarılabileceklerle, uzun vadede başarılabilecekler arasında bir ayrım yapılmasının gerekliliğine dikkat çekiyor.

Sonuç olarak Holger Feindel tarafından hazırlanan rehber niteliğindeki bu kitabın, aşırı internet kullanımı konusunda problem yaşayan, yakınlarında bu problemi yaşayan kişilerle iletişim kurabilmenin bir yolunu arayan veya yalnızca internet bağımlılığı konusunda fikir edinmek isteyen okuyucular için faydalı bir kaynak olduğu söylemek mümkün. İnternet bağımlılığının ne olduğu konusunda, açık ve anlaşılır bir çerçevenin çizildiği kitapta hem aşırı internet kullanımı problemi yaşayan kişilere hem de bu problemi yaşayan kişileri anlamaya çalışan okuyuculara gerçek vakalardan yola çıkılarak, söz konusu bağımlılığın gerçekçi bir tablosu sunularak, kendilerini bu süreçte nelerin bekliyor olabileceğine dair ipuçları veriliyor. Paylaşılan kendi kendine yardım şablonları ve tavsiyeleri ise, bu bağımlılıkla baş etmek isteyenler için oldukça işlevsel görünüyor.


Bozkurt, H., Şahin, S., & Zoroğlu, S. (2016). İnternet bağımlılığı: Güncel bir gözden geçirme. Journal Of Contemporary Medicine, 6(3), 235-247.

Feindel, H. (2019). İnternet bağımlılığı: Bağımlılar ve aileleri için el kitabı (Çev. A. Dirim). İstanbul: İletişim Yayınları.

Kuss, D. J., Griffiths, M. D., & Pontes, H. M. (2017). Chaos and confusion in DSM-5 diagnosis of Internet Gaming Disorder: Issues, concerns, and recommendations for clarity in the field. Journal of behavioral addictions, 6(2), 103-109.

Ögel, K. (2012). İnternet bağımlılığı: İnternetin psikolojisini anlamak ve bağımlılıkla başa çıkmak. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

Young, K. S. (1996). Psychology of computer use: XL. Addictive use of the Internet: a case that breaks the stereotype. Psychological reports, 79(3), 899-902.


Young, K. S. (1999). Internet addiction: Evaluation and treatment. BMJ 1999;319:9910351


İletişim Hakkı ve Yeni Medya Kitabı Üstüne: Haberden Veriye

Mayıs 19, 2019

Yazan: Prof.Dr. Ulaş Başar Gezgin, Twitter: ProfUlas


İletişim bir hak mıdır? Yayın yasakları, yandaş medya, yoksayılan, çarpıtılan, uydurulan haberler vb. örnekler düşünüldüğünde iletişimin bir hak olduğu açıkça ortaya çıkacaktır. Tezcan Durna, Mutlu Binark ve Günseli Bayraktutan’ın derleyiciliğinde yayınlanan ‘İletişim Hakı ve Yeni Medya: Tehditler ve Olanaklar’ kitabı (um:ag, 2019), iletişimi bir hak olarak kavramsallaştırmasıyla önemli bir boşluğu doldurmuş oluyor. İletişimi bu biçimde tariflediğimizde, yolumuz, doğal olarak, hak haberciliğine ya da hak temelli gazeteciliğe çıkıyor.

Kitabın derleyicileri, Önsöz’de bu konuda şöyle diyorlar:

“Hak haberciliği, aslında liberal habercilik etiği içerisine işlemiş olan tarafsızlık ilkesini derinden sorgulayan bir pratiktir. Buradaki “tarafsızlık” ilkesi sesini duyuramayanların, ezilenlerin, sesi kısılanların sesini duyurmak yönünde bir taraf olmaya dönüşür. Bu bağlamda düşünülen hak haberciliği pratikleri aynı zamanda sesini duyuramayanların bellekleri olarak değerlendirilebilir. Sesini duyuramayanların kendi belleğini oluşturması da zordur. Zira duyulmayan sesin ne kendi deneyimini ne de başkalarının sesini anımsaması mümkün değildir.” (s.3-4)

Ayrıca, kitap, hak temelli iletişimin geleneksel olarak çalışıldığı gazetecilik bağlamını, oldukça yerinde ve incelikli olarak, internet temelli iletişime doğru genişletiyor. İletişim hakkı, örneğin, kişisel verilerimizin, devletler eliyle güvenlik, ve şirketler eliyle kâr ençoklama adına gaspına da uygulanabilir nitelikte. Kitap, Türkiye’de alternatif bilişimin, ve bilişim ve dolayısıyla iletişim hakları eylemciliğinin öncülerinden olan Özgür Uçkan Hoca’ya armağan edilmiş. 2015’te yitirdiğimiz Özgür Hoca için ‘devri daim olsun’ diyoruz.

Kitap, 3 bölüm ve 7’si telif, 6’sı çeviri olmak üzere 13 makaleden oluşuyor. İlk bölümün başlığı, ‘Bir Mücadele Biçimi Olarak İletişim Hakkı: Deneyim, Hatırlatma ve Olasılıklar’ biçiminde. Bu bölümde, Funda Başaran’dan ‘İletişim Hakkı Politik Bir Mücadeledir’, Erkan Saka’dan ‘Hak Odaklı Yeni Medya Çalışmalarında Ümit Veren Alanlar’ ve Nilüfer Timisi’den ‘Dijital Medya, Deneyim ve Tanıklık’ başlıklı çalışmalar yer alıyor. Nilüfer Timisi, konuyu siyasette temsiliyet kriziyle bağlantılı olarak tartışmaya açıyor:

“Eğer siyaset kitleleri temsil etmekten uzaklaşmakta, kitle iletişimi de temsil pratikleriyle gerçekliği statükodan yana yeniden üretmekteyse hem modern siyasetin hem medyanın umarsız bir eşitlikçilik iddiasını kolayca eşitsizliğe dönüştürdüğü söylenebilir. Her ikisinin hedefinde yer alan temsiliyet iddiası bazılarının sözlerinin sürekliliğini bazılarının ise görünmezliğini garanti etmeye koşulmaktadır” (s.24).

Dijital iletişim konusunda ise şu sonuca varmaktadır:

“(…) dijital teknoloji aracılığıyla deneyim ve tanıklık pratiklerinin dönüşmesi, bireyin kendi deneyimini tanıklığa açması gibi temsilin yarattığı anlam kırılmasını ve parçalılığı nispeten gidereceğine ilişkin örnekler, bunun genişleyen bir biçimde kamusal alan ve demokratik katılım gibi imkanlara yol açabileceğini gösterse de bunu garanti etmediği de ortadadır. Kitle iletişimine ve dijital iletişime ilişkin yapısal eşitsizlikler küresel ve yerel yeni görünümleriyle devam etmektedir. Yeniden biçimlenen, çoğullaşan ve daha da görünmez hale gelen otorite / egemenlik biçimleri bireyi ve katılımı belirlemekte, gözetlemekte kendi sisteminin bir parçası haline dönüştürmektedir. Deneyim ve tanıklıklarımız aracılığıyla, eskiden olmadığı kadar sistem tarafından bilinmekte, izlenmekte, giderek artan oranda gönüllü veri sağlayıcıları olarak büyük verinin bir unsuru haline gelmekte, bugünümüze ve geleceğimize ilişkin hakkımızda öngörülerde bulunulabilmektedir. (…)” (s.47).

İkinci bölüm, ‘Yeni Medyayı Hak Odaklı Düşünmek: Türkiye’den Örnekler’ üst adını taşıyor. Bu bölümde, sırasıyla, Özlem Akkaya, Işıl Demir, Bilge Narin ve Sevda Ünal, ve son olarak Canan Dural Tasouji’nin çalışmaları yer alıyor. Bölüm içeriği dikkat çekici: Metin Göktepe, Gaia Dergisi, ‘ünlü fotoğraflarının sızdırılmasındaki etik sorunlar’ ve sosyal medyada Gezi Direnişi paylaşımları gibi konular ele alınmış.

‘İletişim Hakkına Yeni Tehditler, Ayrımcılık Biçimleri ve Mücadele İçin Olanaklar’ başlığı altındaki üçüncü bölümde ise, çeşitli çeviri metinlere yer verildiğini görüyoruz. Büyük veri, algoritma etiği, bilişim ve iletişim hukuku, iletişim araçlarının hak arama mücadeleleriyle ilişkisi gibi konularda yurtdışından uzmanların yaptıkları çalışmalar çevrilerek Türkçe okurların ilgisine sunulmuş.

Kitapta yazılanlar üzerinden konuyu yeniden düşündüğümüzde, iletişim hakkının ve hak temelli iletişimin, ilk dönemde, ağırlıklı olarak gazetecilik ekseninde olduğunu, Arap Ayaklanmaları’nın büyük heyecan uyandırdığı yıllarla birlikte dijital gazetecilik ve sonrasında yurttaş gazeteciliği kavramsallaştırmalarının öne çıktığını görüyoruz. Sonrasında yaygın sosyal medya kullanımı ve büyük veri tartışmaları dolayısıyla, veri gazeteciliği dalgasıyla tanışıyoruz. Okuryazarlık araştırmaları da buna koşut olarak ilerliyor: Medya okuryazarlığı programları, önceki yıllarda dijital okuryazarlığa ve sosyal medya okuryazarlığına evrilirken, artık veri okuryazarlığını konuşmaktayız.

Kitapta da tartışıldığı gibi, büyük veri ve algoritmalar, iyi kullanımlara olduğu kadar kötü kullanımlara da açık. Tam da bu nedenle, veri ve onun bilimi ile komşu bilgi ve uygulama alanları, haklar ve etik bağlamı olmaksızın, iyimser bir teknoloji hayranlığının eşliğinde, kötüye kullanıma çok daha açık duruma getirilmiş oluyor. Bu açıdan, büyük veri, toplumsal bilinçle haklar ve özgürlükler ekseninde donatılarak ayrımcılıkla mücadele edip demokratikleşmenin bir aracına da dönüşebilir; varolan ayrımcılıkları çok daha kötüleştirebilir de… Yurttaş girişimlerinin yokluğunda ve/ya da zayıflığında, devletlerin ve şirketlerin yurttaş-tüketici-kullanıcı karşısındaki orantısız gücü nedeniyle, kötücül senaryoların büyük veri aracılığıyla derinleşmesi olasılığı çok daha yüksek. Kitap, bu tartışmaları yalnızca eleştiri düzeyinde bırakmayarak, hak arama mücadelelerine de bağlıyor. Kitaptaki son metin, Gülüm Şener’in çevirisiyle İnternet Sosyal Forumu’nun ‘İnternetin Geleceği, Sosyal Adalet Hareketlerine Neden İhtiyaç Duyuyor?’ başlıklı bildirisi…

‘İletişim Hakkı ve Yeni Medya: Tehditler ve Olanaklar’ kitabı, iletişime haklar ve özgürlükler temelli ve ötekileri de gözeten bir açıdan bakanlar için önerilir. Derli toplu, aydınlatıcı bir kaynak…


%d blogcu bunu beğendi: